Hindistan’ın “Tavuk Boynu”: Asya’nın Yeni Jeopolitik Fay Hattı

Biz Türkiye’de dış dünyayı tartışırken son yıllarda birkaç coğrafyaya fazlasıyla kilitlendik: Avrupa Birliği, ABD, Rusya, Ukrayna, İsrail, Suriye, İran ve Körfez. Bunların her biri elbette hayati önemde. Fakat dünya yalnız bizim yakın çevremizde yeniden şekillenmiyor.

Güney Asya’da da sessiz fakat son derece önemli tektonik hareketler yaşanıyor.

Hindistan yükseliyor. Çin-Hindistan rekabeti Himalayalar’dan Hint Okyanusu’na yayılıyor. Pakistan yeni stratejik ortaklıklar arıyor. Bangladeş’in dış politika dengeleri değişiyor. Nepal, Bhutan, Sri Lanka ve Maldivler büyük güçler arasındaki rekabette giderek daha fazla önem kazanıyor.

Bütün bu büyük tablonun ortasında haritada neredeyse fark edilmeyecek kadar küçük bir coğrafya var: Siliguri Koridoru.

Hintlilerin çarpıcı ifadesiyle, “Chicken’s Neck” — Tavuk Boynu.

Dünya jeopolitiğinde bazı coğrafyalar büyüklükleriyle değil, darlıklarıyla önem kazanır.

Hürmüz, Malakka, Babülmendep, Süveyş…

Bunların çoğu deniz geçitleridir. Siliguri ise Güney Asya’nın karadaki stratejik boğazıdır.

Batı Bengal’de en dar noktasında yaklaşık 20–22 kilometreye kadar inen bu kara şeridi, Hindistan’ın ana gövdesini kuzeydoğudaki sekiz eyaletine bağlıyor. Karayolları, demiryolları, enerji hatları ve askerî lojistik burada yoğunlaşıyor.

Dolayısıyla mesele 20 kilometrelik bir arazi parçası değil.

Mesele Hindistan’ın coğrafi bütünlüğü.

Haritaya Bakınca Mesele Anlaşılıyor

Siliguri’ye yalnız Hindistan haritasından bakmak yetmez.

Batısında Nepal, güneyinde Bangladeş, kuzeyinde Bhutan bulunuyor. Hemen ötesinde Çin’in Tibet bölgesi ve stratejik Chumbi Vadisi uzanıyor. Doklam ise Çin-Hindistan-Bhutan üçgeninin en hassas noktalarından biri.

2017’deki Doklam krizi Delhi’de bu nedenle ciddi alarm yarattı.

Çin ile yaşanabilecek geniş çaplı bir çatışmada Hindistan’ın temel korkularından biri, kuzeydoğu eyaletleri ile ülkenin geri kalanı arasındaki bağlantının baskı altına alınmasıdır.

Bu, koridorun kolayca kesilebileceği anlamına gelmiyor.

Tam tersine Hindistan bu zafiyetin onlarca yıldır farkında ve bölgenin askerî, lojistik ve altyapısal dayanıklılığını sürekli artırıyor.

Fakat jeopolitiğin temel kurallarından biri değişmiyor:

Rakibiniz sizin en güçlü olduğunuz yere değil, en kırılgan olduğunuz noktaya bakar.

Yeni Değişken Bangladeş

Son dönemde denklemi daha ilginç hale getiren unsur ise yalnız Çin değil, Bangladeş.

Delhi uzun yıllar Dhaka’yı doğu güvenlik mimarisinin önemli ortaklarından biri olarak gördü. Fakat Bangladeş’in iç siyasi dengelerindeki değişim, Çin ile ekonomik ve savunma ilişkilerinin derinleşmesi ve Pakistan ile yeniden yakınlaşma ihtimali Hindistan’ın hesaplarını karmaşıklaştırıyor.

Çin’in Bangladeş’in kuzeyindeki altyapı ve ekonomik projelerine ilgisi de Delhi’de yakından takip ediliyor.

Özellikle Teesta havzasındaki Çin bağlantılı projeler, Siliguri Koridoru’na yakınlıkları nedeniyle yalnız ekonomik yatırımlar olarak görülmüyor; stratejik mercekten de değerlendiriliyor.

Lalmonirhat havaalanı konusunda da benzer tartışmalar yaşandı.

Burada gerçeklerle senaryoları ayırmak gerekiyor. Çin’in burayı askerî üs haline getirdiği yönündeki iddiaların teyit edilmiş bir gerçek gibi sunulması doğru olmaz.

Ama jeopolitikte yalnız bugünkü gerçekler değil, yarının ihtimalleri de hesaplanır.

Delhi’nin önündeki stratejik resim giderek daha karmaşık hale geliyor:

Kuzeyde Çin, güneyde eskisi kadar öngörülebilir olmayan Bangladeş ve daha uzakta yeniden denkleme girmeye çalışan Pakistan.

Çin-Pakistan-Bangladeş Ekseni mi?

Burada da aceleci sonuçlara varmamak gerekiyor.

Bugün Çin, Pakistan ve Bangladeş arasında Hindistan’a karşı kurulmuş resmî bir askerî ittifak yok.

Çin-Pakistan stratejik ortaklığı çok daha derin ve kurumsal. Bangladeş’in Çin ile ilişkileri ise ağırlıklı olarak ticaret, altyapı, yatırım ve savunma tedarikine dayanıyor.

Dhaka’nın kendi ulusal çıkarları ve manevra alanı var.

Dolayısıyla Bangladeş’i otomatik olarak Çin-Pakistan kampına yerleştirmek yanıltıcı olur.

Ancak Hindistan açısından mesele yalnız niyet değildir.

Kapasite ve ihtimal de önemlidir.

Stratejik planlamada yalnız “Komşum bugün ne yapmak istiyor?” diye sorulmaz.

Bir soru daha vardır:

“Şartlar değişirse yarın ne yapabilir?”

Siliguri’nin önemi tam burada ortaya çıkıyor.

Hindistan Ne Yapıyor?

Delhi yalnızca seyretmiyor.

Koridorun askerî ve lojistik dayanıklılığı artırılıyor. Hava savunması, gözetleme kapasitesi, kara ve hava unsurları güçlendiriliyor. Karayolu ve demiryolu altyapısına büyük yatırımlar yapılıyor.

Fakat Hindistan’ın uzun vadede yapabileceği en akıllıca şey yalnızca Siliguri’yi daha fazla silahla korumak değil.

Alternatif koridorlar yaratmak.

Bangladeş üzerinden transit güzergâhlar, Chattogram ve Mongla limanlarına erişim, Myanmar üzerinden Kaladan çok modlu ulaştırma projesi ve yeni demiryolu-karayolu bağlantıları bu nedenle stratejik değer taşıyor.

Bir ülkenin tek bir koridora bağımlılığını azaltmanın en iyi yolu yalnız o koridoru tahkim etmek değildir.

İkinci ve üçüncü yolları yaratmaktır.

Asıl Büyük Oyun Çin-Hindistan Rekabeti

Siliguri aslında çok daha büyük bir mücadelenin küçük bir parçası.

Çin-Hindistan rekabeti artık Himalayalar’daki sınır anlaşmazlığından ibaret değil.

Hint Okyanusu’ndan Nepal’e, Sri Lanka’dan Maldivler’e, Myanmar’dan Bangladeş’e kadar genişleyen bir nüfuz mücadelesi yaşanıyor.

Pekin ticaret, kredi, altyapı, limanlar, teknoloji ve savunma ilişkileri üzerinden bölgesel ağırlığını artırıyor.

Delhi ise ekonomik büyüklüğü, askerî kapasitesi, Hint Okyanusu’ndaki konumu ve ABD, Japonya, Fransa ve diğer ortaklarla geliştirdiği ilişkiler üzerinden karşı ağırlık oluşturmaya çalışıyor.

Bu nedenle Siliguri yalnızca Hindistan’ın güvenlik sorunu değildir.

21. yüzyıl Asya güç dengesinin küçük ama son derece öğretici bir laboratuvarıdır.

Türkiye Neden Güney Asya’ya Daha Fazla Bakmalı?

Bence bizim açımızdan asıl soru burada başlıyor.

Türkiye’nin dış politika gündemi doğal olarak yakın çevresindeki krizlerin ağırlığı altında şekilleniyor. Fakat Ankara’nın stratejik ufkunun yalnız Avrupa-Rusya-Ortadoğu üçgenine sıkışması ciddi bir hata olur.

Çünkü önümüzdeki birkaç on yılın ekonomik ve jeopolitik ağırlık merkezlerinden biri Güney Asya ve Hint Okyanusu olacak.

Türkiye’nin Pakistan ile çok yakın ilişkileri var. Bangladeş ile ekonomik ve savunma ilişkileri gelişiyor. Çin zaten Türkiye’nin en önemli ekonomik ortaklarından biri. Hindistan ise 1,4 milyarı aşkın nüfusu, teknoloji kapasitesi, hızla büyüyen ekonomisi ve Hint Okyanusu’ndaki ağırlığıyla görmezden gelinemeyecek bir güç.

Burada Ankara açısından ince bir denge gerekiyor.

Pakistan ile stratejik ilişkilerimizi daha da geliştirebiliriz. Ancak bunu Hindistan ile ilişkilerimizin önünü kapatacak bir eksen siyasetine dönüştürmemeliyiz.

Aynı şekilde Bangladeş’i yalnız Pakistan veya Çin merceğinden okumak da yanlış olur.

Türkiye’nin çıkarı Güney Asya’daki kamplaşmalardan birine eklemlenmek değil, Delhi’den İslamabad’a, Dhaka’dan Pekin’e kadar herkesle konuşabilecek stratejik hareket alanını korumaktır.

Bunun ticari boyutunu da küçümsememek gerekiyor.

Enerji, savunma sanayii, ulaştırma koridorları, limanlar, teknoloji, yapay zekâ, tekstil, ilaç, gıda güvenliği ve altyapı yatırımları bakımından Güney Asya önümüzdeki dönemde Türk şirketleri için de çok daha önemli hale gelecek.

Coğrafya Hâlâ Kader mi?

Teknoloji dünyayı değiştirdi.

Dronlar, uydular, uzun menzilli füzeler, yapay zekâ ve siber savaş klasik sınır anlayışını dönüştürüyor.

Ama coğrafya ortadan kalkmadı.

Bazı yerlerde tam tersine daha önemli hale geldi.

Siliguri bunun mükemmel örneği.

Haritada yalnızca yaklaşık 20 kilometrelik bir kara şeridi.

Fakat o dar alanda Hindistan, Çin, Bangladeş, Bhutan ve Nepal’in; daha geniş stratejik çemberde ise Pakistan ve Hint Okyanusu güçlerinin çıkarları birbirine dokunuyor.

Belki Siliguri’de hiçbir zaman savaş çıkmayacak.

Umarım çıkmaz.

Fakat jeopolitikte bir coğrafyanın önemli olması için orada savaş çıkması gerekmez.

Bazen savaşın çıkmamasının nedeni zaten herkesin o coğrafyanın ne kadar kritik olduğunu bilmesidir.

Ve Siliguri bize çok eski bir stratejik gerçeği yeniden hatırlatıyor:

Bir ülkenin gücü yalnız ordusunun büyüklüğüyle değil, en zayıf coğrafi noktasını ne kadar dayanıklı hale getirebildiğiyle de ölçülür.

Türkiye açısından çıkarılacak ikinci ders de belki şudur:

Dünyayı yalnız Ankara’dan batıya, kuzeye ve güneye bakarak okuyamayız. Biraz da doğuya bakmanın zamanı geldi.