Ne Doktoru Çöpe Atalım Ne Sarımsağı İlaç Sanalım

Geçenlerde İzmir’de BazEkol Hastanesi’nde rutin bir check-up için İç Hastalıkları Uzmanı Dr. Vedat Erten’le bir araya geldim. Sağlık konusunda doğru istikamette kalmama yardımcı olan, görüşlerine değer verdiğim hekimlerden biri.

Muayene bittikten sonra sohbet daha büyük bir soruya geldi: Bugün sağlığımızı kime emanet edeceğiz? Doktora mı, algoritmaya mı, aktara mı?

Vedat Bey’in dikkat çektiği mesele yalnız Türkiye’ye özgü değil.

Dünyanın birçok ülkesinde modern tıbba, hastanelere ve ilaç sektörüne karşı bir güven aşınması yaşanıyor. İnsanlar birkaç dakikaya sıkıştırılan muayenelerden, arka arkaya istenen tetkiklerden, sürekli yeni ilaç yazılmasından ve sağlık hizmetinin giderek ticari bir faaliyete dönüşmesinden rahatsız.

Haksız oldukları söylenemez.

Ama tam burada başka bir uç noktaya savruluyoruz.

Sarımsak, maydanoz, zencefil, limon, sirke…

“Karaciğeri temizleyen” karışımlar, “damarları açan” kürler, “şekeri ilaçsız bitiren” formüller…

Sosyal medyada bunları anlatan doktorlar, doktor olmayan “doktorlar”, sağlık guruları, influencer’lar…

Modern tıbbın ticarileşmesinden kaçarken bu kez başka bir sağlık endüstrisinin müşterisi oluyoruz.

Laboratuvarın ideolojisi yok

Doğru beslenmenin, hareketin, kaliteli uykunun, kilo kontrolünün ve bazı geleneksel uygulamaların sağlık açısından büyük değeri var.

Ama diyabeti yalnız detoksla tedavi edemezsiniz. Bir tümörü limonla yok edemezsiniz. Yüzde 90 daralmış bir damarı sarımsakla açamazsınız.

Modern tıbbın en büyük gücü burada: ölçüyor, test ediyor, karşılaştırıyor ve sonucu yeniden ölçüyor.

Kan şekeri yüksekse yüksektir. Tansiyon 180 ise “ben doğal yaşamdan yanayım” demek onu 120’ye indirmez.

“İlaç yalnız semptomu bastırır” sözü de yarım doğrudur. Tansiyon ilacı genetik yapınızı değiştirmeyebilir ama inme riskinizi azaltabilir. Diyabet tedavisi sizi yirmi yaşındaki metabolizmanıza döndürmeyebilir ama böbreğinizi, gözünüzü ve damarlarınızı koruyabilir.

Bazen tıbbın başarısı hastalığı yok etmek değil, hastalığın sizi daha ileri götürmesini engellemektir.

Modern tıp da aynaya bakmalı

Öte yandan sağlık sektörünün aşırı ekonomikleşmesinin yarattığı yanlış teşvikleri görmezden gelemeyiz.

Hastanenin yatırımcısı, ciro hedefi, yatak doluluk oranı var. İlaç şirketinin satış hedefi, sigortacının maliyet hesabı, sağlık kuruluşunun pahalı teknolojisinin yatırım geri dönüş beklentisi var.

Bunların olması tek başına yanlış değil. Sağlık hizmeti de sermaye, teknoloji, insan gücü ve ciddi yatırım gerektiriyor.

Sorun, araçların amaç haline gelmesi.

Bir sistemi yapılan işlem üzerinden ödüllendirirseniz daha fazla işlem için ekonomik teşvik yaratırsınız.

Oysa asıl sorular başka:

Kaç MR çekildi değil, kaç insanın sağlığı düzeldi?

Kaç ameliyat yapıldı değil, kaçı önlenebildi?

Kaç reçete yazıldı değil, kaç hasta daha sağlıklı ve bağımsız yaşayabildi?

Sağlık ekonomisinin büyük dönüşümü işlemden sonuca doğru olmak zorunda.

Dünya da aynı dengeyi arıyor

Amerika sağlık inovasyonunda olağanüstü güçlü, ama yüksek maliyetler ve eşitsiz erişim konusunda ciddi sorunları var. Dersi açık: Piyasa inovasyon yaratabilir ama tek başına adalet yaratmaz.

İngiltere’de NHS güçlü kamu güvencesi sağlıyor, fakat kapasite ve bekleme süreleri sorunuyla boğuşuyor. Çözümü artık özel kapasiteyi tamamen dışlamakta değil, gerektiğinde kamu finansmanı altında ondan yararlanmakta arıyor.

Fransa ve Almanya kamu güvencesi, sigorta ve özel hizmet sunumunu farklı biçimlerde harmanlıyor.

Çin geleneksel Çin tıbbını reddetmiyor; onu laboratuvara, standardizasyona ve bilimsel ölçüme sokmaya çalışıyor. Latin Amerika ve Afrika’da geleneksel tedaviler önemini koruyor. Rusya’da devlet ağırlıklı sistem ile özel hizmetler yan yana ilerliyor.

Dünya giderek aynı soruya geliyor:

Modern mi geleneksel mi değil; işe yarıyor mu, güvenli mi, kime uygun?

İnsan bedeni hastane tabelalarına göre çalışmıyor

Fonksiyonel tıbbın modern tıbba yaptığı önemli bir hatırlatma var.

Uzmanlaşırken insanı parçalara böldük.

Kalp kardiyolojinin, böbrek nefrolojinin, karaciğer gastroenterolojinin, beyin nörolojinin…

Oysa insan bedeni hastane koridorlarındaki tabelalara göre çalışmıyor.

Uyku iştahı, kilo eklemleri, stres tansiyonu; metabolik bozukluklar karaciğeri, böbreği, damarları, beyni ve cinsel fonksiyonu etkileyebiliyor.

Fonksiyonel yaklaşımın değerli sorusu şu:

“Bu belirtiyi nasıl bastırırım?”dan önce “Bu insanın bütün sisteminde ne oluyor?”

Modern tıp bu soruyu daha fazla sormalı. Fonksiyonel tıp da bilimsel kanıt çıtasını düşürmemeli.

Şimdi masada yapay zekâ da var

Kan tahlilinizi yüklüyorsunuz, MR raporunuzu veriyorsunuz, şikâyetlerinizi anlatıyorsunuz; saniyeler içinde önünüze olasılıklar geliyor.

Muazzam bir imkân.

Yapay zekâ literatürü tarayabilir, ilaç etkileşimlerini hatırlatabilir, ikinci görüşe hazırlayabilir, hastayı daha bilinçli hale getirebilir.

Ama üç laboratuvar sonucu yükleyip “artık doktoruma gerek yok” demek dijital çağın yeni kocakarı ilacına dönüşebilir.

Çünkü yapay zekâ sizin ona verdiğiniz kadarınızı bilir.

Yeri doktorun koltuğu değil; doktorla hasta arasındaki bilgi boşluğunu azaltan üçüncü bir akıl olmalıdır.

Devlet hakem olmak zorunda

Sağlık tamamen devlete bırakılamayacağı gibi tamamen piyasaya da bırakılamaz.

Özel sektör sermaye, teknoloji, rekabet, yenilik ve hız getirir. Kamu ise erişimin, hakkaniyetin, kalite standardının ve denetimin garantörü olmalıdır.

Devletin görevi hastane işletmekten ibaret değil; oyunun kurallarını doğru koymak.

Temel sağlık güvencesini sağlamak, koruyucu hekimliği finanse etmek, çıkar çatışmalarını denetlemek, sağlık verisini korumak ve performansı işlem sayısından sağlık sonucuna çevirmek zorunda.

Üç stratejik tavsiye: hastaya, doktora, sağlık sektörüne

Hastaya: Birincisi, sağlığınızı ideolojik savaş alanına çevirmeyin; doğal olanla bilimsel olanı düşmanlaştırmayın. İkincisi, doktorunuza “Bu tetkik neden, bu ilaç neden, alternatifi ne?” diye sorun. Üçüncüsü, ikinci görüş alın ama sosyal medyada istediğiniz cevabı bulana kadar yirmi ikinci görüşü aramayın.

Doktora: Birincisi, hastayı yalnız laboratuvar değerleri ve organlarıyla değil, bütünüyle dinleyin. İkincisi, reçetenin yanında gerekçesini de verin; hasta neyi neden yaptığını bilsin. Üçüncüsü, yapay zekâyı rakip değil, klinik muhakemeyi güçlendirecek bir yardımcı olarak kullanın.

Hastanelere ve sağlık sektörüne: Birincisi, ciroyu ölçün ama sağlık sonucunu daha fazla ölçün. İkincisi, koruyucu hekimliği tedavi kadar değerli ve ekonomik olarak cazip hale getirin. Üçüncüsü, hastalık ortaya çıktığında devreye giren kurum olmaktan çıkıp insanın yaşam boyu sağlık ortağına dönüşün.

Çünkü ihtiyacımız olan daha az tıp değil, daha iyi tıp.

Sarımsağı sofradan eksik etmeyelim. Yürüyelim, iyi uyuyalım, kilomuza dikkat edelim.

Ama gerektiğinde doktorun kapısını da çalalım.

Geleceğin sağlık sistemi bilim ile sağduyuyu, kamu yararı ile özel dinamizmi, geleneksel bilgeliğin kanıtlanmış kısmı ile modern teknolojiyi, doktorun tecrübesi ile yapay zekânın gücünü aynı masaya oturtabildiği ölçüde başarılı olacak.

Ve o masanın başında hastane, ilaç şirketi, devlet ya da algoritma değil; yine insan oturmalı.