Saat 09.05’te Türkiye Yoluna Devam Etti. Peki, Tarihsel Hafızamız mı Zayıflıyor?

Sabah saat tam 09.05’te Çeşme–İzmir Otoyolu’nda, Narlıdere sapağına yaklaşıyordum.

Birkaç otomobil emniyet şeridine çekilmişti. Kapılar açıldı. İnsanlar dışarı çıktı, başlarını öne eğerek sessizce saygı duruşuna geçti.

O sırada dört şeritte trafik bütün hızıyla akmaya devam ediyordu. Sanki sıradan bir salı sabahıydı.

İçim burkuldu.

Eskiden böyle miydi?

Hatırlıyorum, 10 Kasım sabahlarında şehirler sessizliğe bürünürdü. İnsanlar yürüdükleri yerde durur, esnaf dükkânından çıkar, sirenler çalarken bütün ülke ortak bir hafızada buluşurdu.

Elbette otoyolda durmak tehlikelidir. Akan trafikteki her sürücünün Atatürk’e saygısızlık ettiğini düşünmek haksızlık olur. Ancak gördüğüm manzara zihnimde daha derin bir soruyu uyandırdı:

Acaba yalnızca trafik değil, Türkiye’nin ortak tarih bilinci de birbirinden uzaklaşarak farklı yönlere mi ilerliyor?

Liderler gelir geçer, Atatürk kalır

Türkiye, Cumhuriyet’in kuruluşundan bu yana çok sayıda lider, hükümet ve siyasi hareket gördü. Bir döneme damgasını vuran isimlerin çoğu zamanla toplumsal hafızada silikleşti.

Atatürk ise farklı.

Ölümünden 88 yıl sonra hâlâ seviliyor, eleştiriliyor, tartışılıyor; Türkiye’nin kimliği ve geleceğine ilişkin her önemli tartışmada yeniden karşımıza çıkıyor.

Dünya tarihinde böylesine kalıcı etki bırakan devlet kurucularının sayısı azdır.

Bunun nedeni, liderlik yaptığı olağanüstü koşullarda saklı.

Atatürk güçlü, müreffeh ve kurumları yerleşmiş bir devlet devralmadı. Savaşlar, işgaller, toprak kayıpları ve ekonomik çöküntüyle tükenmiş bir imparatorluğun enkazından yeni bir devletin doğuşuna öncülük etti.

Üstelik uluslararası ortam son derece tehlikeliydi.

Birinci Dünya Savaşı eski Avrupa düzenini yıkmıştı. İtalya’da faşizm yükselmiş, Almanya’da Nazizm iktidara yürümüş, Sovyetler Birliği yeni bir güç merkezi hâline gelmişti. Sömürgeci devletler Orta Doğu’nun sınırlarını yeniden çiziyordu. Büyük Buhran ekonomileri sarsmış, siyasi aşırılıkları beslemişti.

Atatürk, Türkiye’yi iki dünya savaşı arasındaki bu tehlikeli dönemde yönetti.

Başarısı yalnızca askerî zafer değildi. Bağımsızlığı pekiştirmek, kurumlar oluşturmak, modernleşmeyi başlatmak ve ülkeyi yeni bir felakete sürüklememekti.

Lozan, Montrö, Balkan Antantı ve Sadabat Paktı, Türkiye’nin kırılganlıklarını ve bölgesel istikrar ihtiyacını gözeten stratejik yaklaşımının parçalarıydı.

Atatürk yalnızca ne zaman savaşılması gerektiğini değil, ne zaman savaşılmaması gerektiğini de biliyordu.

Gerçek devlet adamlığının ölçülerinden biri budur.

Osmanlı geçmişi Cumhuriyet’in rakibi değildir

Bugün bazı siyasi ve ideolojik çevrelerde Atatürk’ün kurucu rolünü küçültme eğilimi görülüyor. Osmanlı mirası zaman zaman Cumhuriyet’in karşısına bir alternatif olarak çıkarılıyor.

Oysa bu, yanlış bir karşıtlık.

Türk devlet geleneği 1923’te başlamadı. Hunlar, Göktürkler, Selçuklular ve Osmanlılar tarihimizin ayrılmaz parçalarıdır.

Bu mirası sahiplenmek Cumhuriyet’i küçültmeyi gerektirmez. Atatürk’ün başarılarını teslim etmek de Osmanlı geçmişini reddetmek anlamına gelmez.

Ancak bir tarihsel gerçek açıktır: Modern Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu lideri Mustafa Kemal Atatürk’tür.

Millî Mücadele elbette tek kişinin eseri değildi. Silah arkadaşları, Türkiye Büyük Millet Meclisi, yerel direniş hareketleri ve Anadolu halkının fedakârlıkları olmadan başarı mümkün değildi.

Atatürk’ün farkı, dağınık direnişi ortak bir ulusal hedefe dönüştürebilmesiydi.

Bugün onun tarihsel rolünü hafife alanlara sormak isterim:

1919’da İstanbul işgal altındayken, Anadolu yoksulluk içindeyken, Osmanlı ordusu ağır biçimde zayıflatılmışken siz olsaydınız ne yapardınız?

Hangi orduyla, hangi mali kaynaklarla, hangi diplomatik ilişkilerle bağımsızlığı savunurdunuz?

Tarih, bugünün rahat koltuklarından verilen hükümlerle değil, kendi döneminin acımasız koşulları içinde anlaşılmalıdır.

Eleştiri meşrudur, tarihsel çarpıtma değil

Atatürk’ün bütün kararlarını doğru kabul etmek zorunda değiliz.

Tek parti yönetimi, siyasi muhalefetin sınırlandırılması, reformların yukarıdan aşağıya uygulanması, din-devlet ilişkileri ve Kürt meselesi ciddi tarihsel incelemeyi hak ediyor.

Büyük liderlik, hatasızlık demek değildir.

Olgun bir Cumhuriyet, kurucusunun başarılarını ve eksikliklerini korkmadan, ideolojik düşmanlığa saplanmadan tartışabilmelidir.

Ancak eleştirel tarihçilikle bilinçli tarih çarpıtması arasında önemli bir fark vardır.

Cumhuriyet’in kuruluşunu sıradan bir idari değişikliğe indirgemek, bağımsızlık mücadelesinin gerçeklerini görmezden gelmek veya Atatürk’ü günlük siyasi hesaplaşmaların kolay hedefi hâline getirmek tarih bilincimizi güçlendirmez.

Aynı şekilde onu eleştirilemez, dokunulmaz bir figüre dönüştürmek de düşünsel mirasını zayıflatır.

Atatürk’ü savunmanın en etkili yolu sansür ya da zorunlu saygı değil, tarihsel dürüstlüktür.

Atatürk kimsenin tekelinde değildir

Belki de daha büyük tehlike, Atatürk’ün yalnızca belirli bir siyasi veya kültürel kesimin sembolüne dönüştürülmesidir.

Atatürk yalnızca kendisini Kemalist olarak tanımlayanların değildir.

Muhafazakârlar ve ilericiler, dindarlar ve laikler, Türkler ve Kürtler, Lazlar ve Çerkezler, Aleviler ve Sünniler aynı Cumhuriyet’in vatandaşlarıdır.

Herkesin tarihsel bir lider hakkında aynı duyguları taşımasını bekleyemeyiz.

Ama farklı yorumlara rağmen ortak bir kuruluş tarihini kabul edebiliriz.

Cumhuriyet’in gücü, farklılıkları bastırmasında değil; onları eşit vatandaşlık, hukukun üstünlüğü ve güvenilir kurumlar temelinde bir arada tutabilmesindedir.

Atatürk’ü tek bir siyasi kampın bayrağına dönüştürmek, onun toplumu birleştirme potansiyelini daraltır.

Atatürk yeni bir ayrışmanın değil, ortak geleceğimizin referans noktalarından biri olmalıdır.

Bir dakikalık saygı yeterli mi?

Peki, ne yapmalıyız?

Öncelikle Atatürk’ü ezberlerden ve kalıplaşmış törenlerden kurtarmalıyız. Gençler yalnızca nutuklar değil, belgeler, tarihsel koşullar, başarılar ve hatalar üzerinden düşünmeyi öğrenmeli.

İkinci olarak, Atatürk’ün mirasını bugünün öncelikleriyle buluşturmalıyız.

Bilim diyorsak eğitimin ve araştırmanın niteliğini yükseltelim. Liyakat diyorsak kamu kurumlarını ehil insanlara emanet edelim. Bağımsızlık diyorsak ekonomide dayanıklılığımızı, teknolojide yetkinliğimizi, enerjide güvenliğimizi artıralım.

Cumhuriyet’in değerlerinden söz ediyorsak yargı bağımsızlığını, temel özgürlükleri ve eşit vatandaşlığı güçlendirelim.

Türkiye, yapay zekânın, sanayi dönüşümünün, jeopolitik parçalanmanın ve küresel rekabetin belirlediği yeni dünyaya, yüz yıl öncesinin siyasi kavgalarını sürekli yeniden yaşayarak hazırlanamaz.

Tarihsel özgüveni kurumsal yetkinlikle, stratejik öngörüyü çağdaş bilgiyle birleştirebilen yeni bir liderlik kuşağına ihtiyaç var.

Atatürk’ü anmak, 1930’ları yeniden yaratmak değildir.

Onun en önemli kararlarına yön veren bağımsız düşünme cesaretini ve modernleşme iradesini bugünün koşullarına taşıyabilmektir.

Saat 09.05’te gerçekte ne durdu?

Bu sabah otoyolda gördüğüm manzarayı yeniden düşünüyorum.

Birkaç insan sessizce beklerken trafik akmaya devam ediyordu.

Belki bu görüntü, Atatürk’e duyulan saygının azalmasından çok, giderek kutuplaşan bir toplumda ortak bir ulusal hafızayı yaşatmanın ne kadar zorlaştığını gösteriyordu.

Asıl soru, saat 09.05’te bütün otomobillerin durup durmadığı değil.

Türkiye’nin Cumhuriyet’e anlam kazandıran ilkeleri yaşatma iradesini koruyup korumadığıdır.

Daha güçlü kurumlar, daha üretken bir ekonomi, daha adil bir toplum ve farklılıkları kucaklayabilen bir siyasi kültür oluşturabilecek miyiz?

Osmanlı mirasını sahiplenirken Cumhuriyet devrimini küçültmeden ilerleyebilecek miyiz?

Atatürk’ün tarihsel büyüklüğünü teslim ederken onu günlük siyasi çekişmelerin aracı olmaktan çıkarabilecek miyiz?

1881’de Selanik’te başlayan, 1938’de Dolmabahçe Sarayı’nda sona eren hayat, bugün de Türkiye’nin geleceğine ilişkin tartışmaları şekillendiriyor.

Atatürk’ü tarihten silemezsiniz. Ancak anmayı sorumluluğun yerine koyarsanız mirasının içini boşaltabilirsiniz.

Bir dakikalık saygı duruşu önemlidir. Ama asıl belirleyici olan, yılın geri kalan 364 günü, 23 saati ve 59 dakikasında Cumhuriyet için ne yaptığımızdır.

Saygıyla, minnetle, özlemle…