İki Bodrum mu İnşa Ediliyor? Polycrisis Çağında Vitrin ile Gerçek Arasında

“O kadar güzel vakit geçiriyorum ki, kendimi sanki bir ilaç reklamındaymışız gibi hissediyorum” diyor kadın.

Karikatürün esprisi, özellikle Amerikan ilaç reklamlarının yarattığı kusursuz mutluluk dünyasına gönderme yapıyor.

Bu reklamlarda insanlar neredeyse her zaman sahilde el ele yürüyen, sağlıklı, huzurlu ve hayatın hiçbir sorunu yokmuş gibi görünen çiftler olarak resmediliyor.

Karikatürdeki kadın da yaşadığı anın bu kadar “mükemmel” görünmesini, gerçek hayattan çok bir reklam filmini andırdığı için ironik biçimde dile getiriyor.

Dün Bodrum’la ilgili reklam tadında bir yazı okuyunca aklıma ilk gelen şey bu karikatür oldu.

Çünkü bugün Bodrum hakkında kurulan bazı anlatılar da tıpkı o ilaç reklamları gibi kusursuz bir vitrin sunuyor.

O vitrinde lüks oteller, marinalar, markalar ve ayrıcalıklı yaşamlar var.

Ama aynı coğrafyanın yaşadığı sıcaklık rekorları, su sıkıntısı, çöken altyapısı ve giderek ağırlaşan iklim baskısı görünmüyor.

Tam da bu nedenle bugün Bodrum’u konuşurken önce şu soruyu sormamız gerekiyor:

Gerçekten tek bir Bodrum mu var?

Günlerdir insanlar fırına düşmüş gibi bir sıcakla boğuşuyor.

Her yer kavruluyor.

Yaz mevsimi artık yalnızca denizin ve tatilin değil; aşırı sıcakların, kuraklığın, yangınların ve altyapı sorunlarının da mevsimi.

Ama sanki hiçbir şey değişmemiş gibi davranıyoruz; tıpkı karikatürdeki insanlar gibi.

Yaz denince hâlâ akla tatil geliyor.

Yeni lüks tesis hikâyeleri anlatılıyor.

Oysa kimse şu soruyu sormuyor:

Bu iklim koşullarında turizm yarın ne yaşayacak?

Bugün Bodrum’da, yarın bütün Akdeniz havzasında nasıl bir hayat mümkün olacak?

Bu sorunun cevabını en iyi, bu dönüşümün yükünü omuzlayan yerli halk ve sezonu her yıl biraz daha zor geçen kasabalı esnaf biliyor.

Çünkü değişimin etkisini ilk onlar hissediyor.

Buna karşılık vitrine çıkanlar bambaşka bir hikâye anlatıyor.

Yeni ultra lüks oteller…

Yeni marinalar…

Yeni markalar…

Yeni yaşam vaatleri…

Sanki bütün mesele, dünyanın en zengin yüzde birine biraz daha konfor ve biraz daha ayrıcalık sunmak.

Tam da bu noktada, o yazıda yapılan bir benzetme dikkatimi çekti.

Fransa’da sonradan dağ turizmi için planlanarak geliştirilen Courchevel ile, binlerce yıllık yerleşim kültürüne sahip Bodrum’un köylerini aynı mantık içinde değerlendirmek doğrusu gülünç bir analoji.

Biri doğal yaşamın içine sıfırdan kurulmuş bir kayak merkezi.

Diğeri ise yaşayan köyleri, tarım alanları, kıyıları ve kültürel hafızasıyla zaten var olan bir coğrafya.

Orada mesele yeni bir turizm merkezi kurmak değil.

Söz ettiğim yazıdaki mesele, yaşayan bir coğrafyayı küresel lüks tüketimin taleplerine göre dönüştürmek.

Bu ikisini aynı şeymiş gibi sunmak, etki ajanlığının ürettiği en parlak anlatılardan biri.

Oysa o vitrinin hemen arkasında bambaşka bir Bodrum var.

Orada klimalar aynı anda çalışınca elektrik şebekesi yükü kaldıramıyor.

Voltaj dalgalanmaları evlerdeki ve iş yerlerindeki elektronik cihazları bozuyor.

İnternet altyapısı yetersiz kalıyor.

Su kaynakları üzerindeki baskı her yıl biraz daha artıyor.

Bir tarafta milyarlarca dolarlık yatırımlar konuşulurken, diğer tarafta en temel kamusal altyapı alarm veriyor.

Artık buna yalnızca bir turizm meselesi diyemeyiz.

Bu, tam anlamıyla polycrisis çağının bir örneği.

İklim krizi, enerji krizi, su krizi, altyapı krizi, ekonomik daralma ve sosyal eşitsizlik birbirini besleyen aynı büyük dönüşümün parçaları.

Ama biz bu büyük resmi konuşmuyoruz.

Çünkü dikkatimiz sürekli başka yöne çevriliyor.

Bunun adı etki ajanlığı.

Toplumun dikkati, ağır ağır yaklaşan yapısal felaketlerden uzaklaştırılıp parlak vitrinlere, tüketim hikâyelerine ve gösterişli yatırımlara yönlendiriliyor.

Bilim insanlarının giderek daha sık kullandığı bir kavram var:

Slow Rolling Disaster…

Yani bir anda patlamayan; yavaş ilerlediği için zamanla normalleşen felaket.

En tehlikeli felaket de bu.

Çünkü insanlar alışıyor.

Her yıl biraz daha fazla sıcağa…

Her yıl biraz daha az suya…

Her yıl biraz daha uzun elektrik kesintilerine…

Her yıl biraz daha kısa turizm sezonlarına…

Her yıl biraz daha yüksek fiyatlara…

Ve sonunda olağandışı olan, olağan görünmeye başlıyor.

İşte tam da bu noktada, etki ajanlığının en büyük başarısı ortaya çıkıyor.

Felaketi ortadan kaldırmak değil…

Felaketin konuşulmasını engellemek…

Onun yerine vitrinleri konuşturmak.

Bugün Bodrum üzerine kurulan anlatıların önemli bir kısmı da tam olarak bunu yapıyor.

Sanki aynı coğrafyada iki ayrı Bodrum inşa ediliyor.

Biri, küresel sermayenin ve ultra lüks tüketimin Bodrum’u…

Diğeri ise sıcaklık rekorlarıyla, su sıkıntısıyla, çöken altyapısıyla ve giderek daralan yerel ekonomisiyle yaşamaya çalışan gerçek Bodrum.

Asıl soru kaç yeni otel yapılacağı değil.

Asıl soru, iklim krizinin derinleştiği bir dünyada bu modelin ne kadar sürdürülebileceği.

Çünkü bugün karşı karşıya olduğumuz en büyük sorun yalnızca iklim krizi değil.

Asıl sorun, polycrisis çağının ürettiği çok katmanlı krizleri, parlak vitrinlerin arkasına gizlemeye çalışan zihniyet.

İklim krizini ayrı…

Su krizini ayrı…

Enerji krizini ayrı…

Ekonomik daralmayı ayrı…

Yerel halkın yaşam mücadelesini ayrı ayrı konuşuyoruz.

Oysa bunların hiçbiri birbirinden bağımsız değil.

Hepsi aynı dönüşümün farklı yüzleri.

Birinde yaşanan kırılma, diğerini daha da derinleştiriyor.

Tam da bu yüzden bilim insanları artık tek tek krizlerden değil, polycrisis çağından söz ediyor.

Ne var ki kamuoyu çoğu zaman bu büyük resmi değil, önüne konulan vitrini görüyor.

Lüks yatırımlar…

Yeni markalar…

Gösterişli açılışlar…

Parlak tanıtım filmleri…

Hepsi dikkati aynı noktaya çekiyor.

Gerçek ise arka planda sessizce büyümeye devam ediyor.

Neoliberal vahşi kapitalizmin ürettiği, dünyanın servetini ve imkânlarını elinde tutan yüzde birlik kesimin yaşam tarzı, sanki bütün toplumun ortak geleceğiymiş gibi pazarlanıyor.

Oysa bu anlatı, gerçeği açıklamaktan çok onu perdelemeye yarıyor.

İşte etki ajanlığının en etkili biçimlerinden biri de bu.

İnsanların dikkatini sorunlardan uzaklaştırıp, arzularına yön vermek.

Gerçekliği değiştirmeden algıyı değiştirmek.

Kavrulan toprak…

Tükenen su…

Çöken altyapı…

Daralan yerel ekonomi…

Bunların hiçbiri en parlak reklam kampanyalarıyla bile sonsuza kadar gizlenemez.

Çünkü Slow Rolling Disaster, alkışlarla durmaz.

Reklam filmleriyle de durmaz.

Sorunları konuşmamakla hiç durmaz.

Tam tersine, konuşulmadıkça derinleşir.

Belki de bugün en çok ihtiyaç duyduğumuz şey yeni yatırım müjdeleri değil, büyük resmi görebilecek entelektüel cesaret.

Çünkü entelektüel sorumluluk, vitrini anlatmak değil; vitrinin arkasında saklanan gerçeği görünür kılmaktır.

İnsanlığın ortak geleceği böylesine ağır bir sınavdan geçerken, hedonizmin yarım yamalak sözcülüğünü yapmak; polycrisis çağını görmezden gelip neoliberal vahşi kapitalizmin ürettiği yüzde birlik ayrıcalıklı dünyanın vitrini olmaya razı olmak gerçekten hazin bir tablo.

Kökleri MÖ 1000’li yıllara uzanan, yaklaşık üç bin yıllık geçmişe sahip bir coğrafyayı sanki rant uğruna üzerine atlanacak bir kentsel dönüşüm alanı gibi görmeye heves etmek, aydın sorumluluğuyla bağdaşır mı?

Üstelik mesele yalnızca Bodrum da değil.

Bugün Bodrum’da gördüğümüz tablo, yarın Akdeniz’in başka kıyılarında, ardından dünyanın başka bölgelerinde karşımıza çıkabilir.

Bu yüzden tartıştığımız şey yalnızca bir kentin geleceği değil; iklim krizinin şekillendireceği yeni dünyanın nasıl kurulacağıdır.

Bugün verilecek kararlar yalnızca yatırım tercihlerini değil, gelecek kuşakların yaşayacağı hayatı da belirleyecek.

Çünkü tarihin en büyük kırılmalarından biri yaşanıyor.

Böyle bir dönemde gerçeğin değil vitrinin; toplumun değil ayrıcalıklı azınlığın sözcülüğüne soyunmak, entelektüel sorumluluğu terk etmek demek.

Yarın tarih bize kaç otel açıldığını sormayacak.

Asıl soracağı şey, ağır ağır yaklaşan felaketi zamanında görüp görmediğimiz olacak.