ABD–İran Savaşında Yeni Cephe: Küresel Ekonomi

ABD ile İran arasındaki savaş yeni ve daha tehlikeli bir aşamaya girdi.

İlk günlerde çatışmanın odağında hava saldırıları, füze rampaları, nükleer tesisler ve bölgedeki Amerikan askerî üsleri vardı. Bugün ise savaşın ağırlık merkezi giderek enerji koridorlarına, petrol tankerlerine ve küresel ticaretin can damarlarını oluşturan dar deniz geçitlerine kayıyor.

Bu değişim son derece önemlidir.

Artık yalnızca Washington ile Tahran savaşmıyor. Dünyanın geri kalanı da yükselen petrol fiyatları, artan taşımacılık maliyetleri, yeniden güç kazanan enflasyon ve ertelenen faiz indirimleri yoluyla bu savaşın bedelini ödüyor.

Son saldırılar çatışmanın coğrafyasını Basra Körfezi’nin çok ötesine taşıdı. İran destekli Husilerin Suudi petrol tankerlerini hedef almasıyla Babülmendep Boğazı da Hürmüz kadar kritik bir jeostratejik cepheye dönüştü. Brent petrol yeniden 100 doların üzerine çıktı; tanker rotaları değişiyor, savaş riski sigorta primleri hızla yükseliyor.

Artık karşımızda yalnızca ABD ile İran arasındaki bir savaş yok.

Hürmüz’den Babülmendep’e, oradan Kızıldeniz’e uzanan küresel enerji ve ticaret sistemine yönelik çok katmanlı bir baskı söz konusu.

Asıl Silah Petrol Değil, Akıştır

İran’ın askerî kapasitesi Amerika Birleşik Devletleri ile kıyaslanamaz. Buna da ihtiyacı yok.

Tahran’ın asıl gücü Amerikan uçak gemilerine doğrudan meydan okumaktan değil, küresel ekonominin en hassas noktalarını tehdit edebilmesinden kaynaklanıyor.

Hürmüz Boğazı bunun en çarpıcı örneğidir.

Savaş öncesinde dünya petrol ve petrol ürünleri ticaretinin yaklaşık beşte biri bu dar geçitten taşınıyordu. Bugün günlük yaklaşık 20 milyon varillik akış ciddi ölçüde sekteye uğramış durumda. Suudi Arabistan ile Birleşik Arap Emirlikleri ihracatlarının bir bölümünü alternatif boru hatlarına yönlendirebiliyor; ancak bu hatların kapasitesi Hürmüz’ün yerini doldurmaktan oldukça uzak.

Petrol piyasasının ilk aşamada beklenenden daha dayanıklı görünmesinin nedeni küresel ekonominin güçlü olması değildi. OPEC+ ülkelerinin yedek üretim kapasitesi, stratejik petrol rezervleri ve alternatif ihracat güzergâhları ilk şoku yumuşatan önemli tamponlar oluşturdu.

Ancak bu tamponlar sonsuz değildir.

Hürmüz ile Babülmendep’in aynı anda uzun süre baskı altında kalması hâlinde artık mesele dünyanın ne kadar petrol ürettiği olmayacaktır.

Asıl mesele, üretilen petrolün güvenli, zamanında ve makul maliyetlerle tüketiciye ulaşıp ulaşamayacağı olacaktır.

Çağımızın jeopolitiği giderek toprakların değil, akışların kontrolü etrafında şekillenmektedir.

100 Dolarlık Petrol Buzdağının Sadece Görünen Kısmı

Petrolün yeniden 100 doların üzerine çıkması elbette önemlidir.

Ancak küresel ekonomi açısından asıl tehlike bunun çok ötesindedir.

Rafineri marjları genişliyor. Dizel ve jet yakıtı fiyatları ham petrolden daha hızlı yükseliyor. Tanker navlunları artıyor. Savaş riski sigorta primleri her sevkiyata yeni maliyetler ekliyor. Bazı piyasa hesaplamalarına göre yalnızca taşıma ve sigorta maliyetleri bir varil petrolün fiyatına 15–20 dolar ilave edebiliyor.

Bunun etkisi yalnızca araçların yakıt deposunu doldurmanın pahalılaşması değildir.

Gıda fiyatları yükselir. Gübre maliyetleri artar. Elektrik üretimi pahalılaşır. Uçak biletleri zamlanır. Sanayi üretiminin maliyeti yükselir. Küresel tedarik zincirinin her halkası daha kırılgan ve daha pahalı hâle gelir.

Petrol fiyatlarındaki her kalıcı artış, enerji ithalatçısı ülkelerden üretici ülkelere büyük bir gelir transferi anlamına gelir.

Avrupa, Japonya, Güney Kore, Hindistan ve Türkiye gibi enerji ithalatına bağımlı ekonomiler açısından bu durum, büyümenin üzerine dışarıdan yüklenen görünmez bir vergi niteliğindedir.

Merkez Bankaları Yeni Bir Enflasyon Sınavıyla Karşı Karşıya

Zamanlama bundan daha kötü olamazdı.

Tam da enflasyonun kontrol altına alınmaya başladığı, finansal koşulların istikrara kavuştuğu ve faiz indirimlerinin konuşulduğu bir dönemde dünya yeni bir enerji şokuyla karşı karşıya kaldı.

100 doların üzerindeki petrol; ABD Merkez Bankası, Avrupa Merkez Bankası ve İngiltere Merkez Bankası’nın hesaplarını yeniden değiştiriyor.

Enerji fiyatları yükselirken faiz indirmek enflasyonu yeniden alevlendirebilir.

Faizleri yüksek tutmak ise yatırımları yavaşlatır, konut piyasasını baskılar ve şirketlerin finansman maliyetlerini artırır.

Bugünün dünyası belki 1970’lerin stagflasyonunu birebir yaşamayacak.

Ancak düşük büyüme, yüksek enflasyon ve pahalı finansman üçlüsü yeniden küresel ekonominin temel sorunu hâline gelebilir.

Üstelik Trump yönetiminin yeni gümrük tarifeleri ithalat maliyetlerini daha da yukarı çekiyor.

Enerji şoku ile ticaret savaşlarının aynı anda yaşanması, dünya ekonomisi açısından son derece tehlikeli bir bileşimdir.

Kazanan Yok, Daha Az Kaybedenler Var

İlk bakışta yüksek petrol fiyatlarının Rusya, Körfez üreticileri ve Amerikan kaya petrolü şirketleri için önemli kazanç sağlayacağı düşünülebilir.

Bu değerlendirme kısa vadede doğrudur.

Ancak hiçbir enerji üreticisi uluslararası ticaret yollarının kalıcı biçimde istikrarsızlaşmasından uzun vadede fayda sağlayamaz.

Yükselen sigorta maliyetleri yatırımları pahalılaştırır. Sürekli yüksek petrol fiyatları ise enerji verimliliğini, elektrifikasyonu ve yenilenebilir enerji yatırımlarını hızlandırır.

Çin de benzer bir ikilem yaşamaktadır.

İndirimli Rus ve İran petrolünden yararlansa bile dünyanın en büyük enerji ithalatçılarından ve üretim üslerinden biri olarak pahalı taşımacılık, zayıflayan küresel talep ve deniz yollarındaki risklerden ciddi zarar görecektir.

Bu savaşın gerçek anlamda ekonomik bir kazananı olmayacaktır.

Yalnızca diğerlerinden daha az kaybeden ülkeler olacaktır.

Türkiye İçin Üç Stratejik Risk

Türkiye açısından üç temel risk öne çıkıyor.

Birincisi, yükselen petrol ve doğal gaz fiyatlarının enerji ithalat faturasını büyüterek cari açığı artırması, döviz talebini yükseltmesi ve enflasyonla mücadeleyi zorlaştırmasıdır.

İkincisi, küresel faizlerin beklenenden daha uzun süre yüksek kalmasının Türk şirketlerinin finansman maliyetlerini artırmasıdır.

Üçüncüsü ise Kızıldeniz ve Süveyş hattındaki aksaklıkların ihracatçıların teslim sürelerini uzatması ve lojistik maliyetlerini yükseltmesidir.

Türkiye alternatif ticaret koridorlarından belirli fırsatlar elde edebilir; ancak yükselen enerji faturası ve artan bölgesel risk primi bu avantajların önemli bölümünü gölgeleyebilir.

Asıl Savaş Piyasalarda Verilecek

ABD askerî üstünlüğünü koruyabilir.

İran ise bu savaşı askerî alanda kazanamayacağını biliyor. Bu nedenle çatışmanın maliyetini küreselleştirmeye çalışıyor; Hürmüz’ü, Babülmendep’i, ticaret yollarını ve enerji altyapısını baskı altına alarak dünyanın geri kalanını da savaşın ekonomik tarafı hâline getiriyor.

Asıl soru artık şudur:

Washington savaşı sürdürebilir. Peki dünya ekonomisi bunun maliyetini ne kadar süre taşıyabilir?

ABD–İran savaşının yeni cephesi artık Tahran semaları ya da Körfez’deki askerî üsler değildir.

Yeni cephe petrol piyasalarıdır.

Merkez bankalarıdır.

Sigorta şirketleridir.

Küresel tedarik zincirleridir.

Enflasyondur.

Ve küresel ekonominin kırılgan dengeleridir.

Bu savaşın en büyük riski taraflardan birinin askerî yenilgisi değil; dünyanın yeniden düşük büyüme, yüksek enflasyon ve artan jeopolitik belirsizlik dönemine sürüklenmesidir.

Çünkü bu savaşın sonucu, cephede olduğu kadar piyasalarda da belirlenecektir.