Devlet Kapitalizmi ve Çin

Kapitalizm deyince aklımıza özel mülkiyet, girişimcilik, rekabet ve piyasa gelir. Sosyalizm deyince devlet mülkiyeti ve merkezi planlama. Oysa bugün bazı ülkeler bu iki sistemin tam ortasında, ikisinin özelliklerini bir arada taşıyan bir model uyguluyor: devlet kapitalizmi.

Devlet kapitalizminde özel şirketler vardır, kâr vardır, borsa vardır, rekabet vardır. Ancak devlet de ekonominin kenarında oturup olup biteni seyretmez. Stratejik sektörlerde şirket sahibidir, kredi ve yatırımları yönlendirebilir, bazı sektörleri teşvik eder ve ekonominin geleceğine ilişkin hedefler belirler. Bu sistemi şöyle özetleyebiliriz: Direksiyonda devlet oturuyor ama otomobili piyasa kullanıyor.

Bu modelin en önemli örneği Çin’dir. Çin, 1978 sonrasında merkezi planlamanın katılığını azaltarak özel girişime ve piyasa mekanizmasına giderek daha fazla alan açtı. Yabancı sermayeyi ülkeye çekti, dış ticareti geliştirdi ve özel sektörün büyümesine izin verdi. Ama devlet ekonomiden çekilmedi.

Enerji, finans, telekomünikasyon, ulaştırma ve savunma gibi stratejik alanlarda devletin ağırlığı devam etti. Özel şirketler ise daha rekabetçi alanlarda büyüdü.

Ortaya çıkan model kabaca şöyleydi: Piyasa üretip rekabet edecek, devlet ise ekonominin yönünü belirleyecekti. Bunun önemli bir avantajı var. Piyasanın kısa vadede yeterince kârlı görmediği, fakat ülkenin geleceği açısından önemli olan yatırımları devlet destekleyebiliyor. Çin’in elektrikli otomobil, batarya, yenilenebilir enerji, hızlı tren, yarı iletken ve yapay zekâ alanlarında yaptığı büyük yatırımlarda bu yaklaşımın izlerini görmek mümkün.

Fakat işin bir de diğer tarafı var. Devlet bir şirkete ucuz kredi, vergi avantajı veya başka bir ayrıcalık sağladığında şu soruyu sormak gerekiyor: Bu şirket gerçekten verimli olduğu için mi büyüyor, yoksa devlet desteklediği için mi?

Eğer ikinci ihtimal ağır basıyorsa, devlet kapitalizmi zamanla rekabetçi bir piyasa olmaktan çıkıp devlet destekli şirketlerin egemen olduğu bir sisteme dönüşebilir. Bu nedenle devlet kapitalizminin başarısı yalnızca devletin güçlü olmasına bağlı değildir. Güçlü kurumlara, şeffaflığa, hesap verebilirliğe ve rekabete de ihtiyaç var.

Çin’in başarısını da yalnızca devlet kapitalizmiyle açıklamak doğru olmaz. Çok büyük bir işgücü havuzu, küresel ticarete açılma, yabancı sermaye ve teknoloji transferi, hızlı kentleşme ve büyük altyapı yatırımları da bu başarının önemli parçalarıdır. Dolayısıyla Çin bize “devlet her şeyi yapmalıdır” demiyor. Daha farklı bir şey söylüyor: Devlet ve piyasa birbirinin alternatifi olmak zorunda değildir.

Devlet bazı alanlarda öncü olabilir, piyasa bazı alanlarda daha etkin çalışabilir. Önemli olan, hangi alanda hangisinin daha iyi sonuç vereceğini doğru belirlemektir.

Burada devlet kapitalizminin en kritik sorusu ortaya çıkıyor: Devlet nerede olmalı, nerede olmamalı?

Devlet ekonomide çok küçük kalırsa piyasanın çözemediği bazı sorunlar ortaya çıkabilir. Ama çok büyür ve yanlış alanlara müdahale ederse bu kez piyasanın işleyişini bozabilir. Üstelik devletin ekonomideki ağırlığı arttıkça, devletin gücünün sınırlandırılması ve hesap verebilirliği daha da önemli hale gelir. Çünkü devletin yanlış bir kararı, özel bir şirketin yanlış kararından çok daha geniş bir kesimi etkileyebilir.

Bütün bunlara bakınca geleceğin ekonomik tartışmasını artık yalnızca “kapitalizm mi sosyalizm mi?” diye yapmak anlamlı değil.

Asıl tartışma şurada: Piyasa neyi daha iyi yapar, devlet neyi daha iyi yapar ve ikisinin sınırı nerede çizilmelidir?

Çin’in deneyimi bu soruya ilginç bir cevap veriyor: Piyasa ekonomisinin dinamizmini koruyup devletin uzun vadeli hedefleri doğrultusunda yönlendirme yapmak mümkün.

Ama bunun bir koşulu var: Direksiyonda devlet varsa, frenlerin de çalışıyor olması gerekir. Aksi halde direksiyonu tutan güçlü bir devlet, ekonomiyi istediği yöne götürebilir ama yanlış yola girdiğinde onu durdurmak çok zorlaşır.

***

Mahfi Eğilmez’in bu yazısı ilk olarak yazarın Kendime Yazılar adlı blogunda yayımlandı.