Mutluyken susuyor, üzülünce şarkı söylüyoruz

Geçenlerde Spotify listemi karıştırırken fark ettim: Şarkılarımın neredeyse tamamının başı dertte.

Birinde sevgili gitmiş. Diğerinde dönmemiş. Dönmüşse artık eskisi gibi değil. Bir başkasında vuslat başka bahara kalmış. Hasret, gurbet, yalnızlık, pişmanlık, vefasızlık, ölüm…

İnsan bazen müzik dinlemiyor da sanki toplu terapi seansına bağlanıyor.

Üstelik bu yalnızca arabeskin meselesi değil. Türk sanat müziğine gidiyorsunuz, gönül yaralı. Halk türkülerine kulak veriyorsunuz, ya asker yolu bekleniyor ya sıla özleniyor. Pop müziğe dönüyorsunuz; ritim hızlanmış ama kalp yine kırık.

Bir noktada insanın aklına şu soru geliyor:

Biz neden mutluluğu yaşamayı, hüznü ise anlatmayı tercih ediyoruz?

Acı, mutluluktan daha çok hikâye taşıyor

Bana kalırsa bunun ilk nedeni çok basit: Mutluluğun anlatacak fazla hikâyesi yok.

“Tanıştık, birbirimizi sevdik, hiçbir sorun yaşamadık ve ömür boyu mutlu olduk.”

Ne güzel bir hayat…

Ama bundan güçlü bir roman, film ya da şarkı çıkarmak kolay değil.

Oysa aşkın arasına mesafe, yasak, ihanet, gurur, yanlış zamanlama veya ölüm girdiğinde hikâye başlıyor. Çünkü insan zihni huzurdan çok çatışmaya, cevaptan çok soruya, kavuşmadan çok yarım kalmışlığa takılıyor.

Mutluluk yaşanıyor ve geçiyor. Acı ise insanın içinde konuşmaya devam ediyor.

Belki de bu yüzden düğünlerde dans ediyor, ayrılıklarda beste yapıyoruz.

Yalnızca bizim şarkılarımız yaralı değil

Hüzünlü şarkılara düşkünlüğün sadece bize özgü olduğunu da sanmıyorum.

Amerikan blues’u yoksulluktan, ayrımcılıktan ve kayıptan doğdu. Portekiz fadosunun merkezinde geri gelmeyecek bir insana ya da zamana duyulan derin özlem var. Arjantin tangosu aşk kadar kıskançlığı, yalnızlığı ve terk edilmeyi anlatıyor. Fransız chanson’unda sevda çoğu zaman tamamlanmıyor. Amerikan country müziğinde sevgili gidiyor, ev dağılıyor, bazen köpek bile sahibini terk ediyor.

Demek ki insanlık neşeyi seviyor ama hüznü besteliyor.

Yine de bizim coğrafyamızın acıyla ilişkisi biraz daha derin. Yüzyıllar boyunca savaşlar, göçler, sürgünler, yoksulluklar, erken ölümler ve kavuşamayan aşklar yaşamışız. Bireysel acılarımızın arkasında büyük bir tarihsel hafıza da var.

Türküler yalnızca iki insanın aşkını anlatmıyor. Bazen bir halkın yerinden edilmesini, bir annenin oğlunu bekleyişini, bir köyün boşalmasını, bir gurbetçinin memleket hasretini taşıyor.

Bu nedenle bizim müziğimizde acı yalnız kişisel değil; kuşaktan kuşağa devredilen ortak bir hafıza.

Şarkı bize güvenli bir acı alanı açıyor

Gerçek hayatta üzülmek istemiyoruz. Ama hüzünlü bir şarkıyı kendi isteğimizle açıp defalarca dinleyebiliyoruz.

İlk bakışta büyük bir çelişki.

Bana göre bunun nedeni, müziğin acıyı güvenli hale getirmesi.

Şarkıdaki sevgili sizi terk edebilir ama gerçek hayatınız dağılmaz. Türküdeki yolcu dönmeyebilir ama siz hâlâ koltuğunuzda oturuyorsunuzdur. Acıyı hissedersiniz fakat sonucuna katlanmazsınız.

Bir anlamda kalbimizi kontrollü bir deneye sokuyoruz.

Müzik, içimizdeki dağınık duygulara biçim veriyor. Adını koyamadığımız sıkıntı, bir başkasının sesinde anlaşılır hale geliyor. Bazen şarkıcı bizim söyleyemediğimiz şeyi söylüyor.

O anda insan şöyle düşünüyor:

“Demek bunu yalnız ben yaşamıyorum.”

İyi bir şarkı acıyı ortadan kaldırmıyor ama yalnızlığı azaltıyor.

Bazı şarkıları kulağımızla değil, geçmişimizle dinliyoruz

Hüzünlü şarkıların gücü yalnızca melodiden ya da sözlerden gelmiyor. Onlara iliştirdiğimiz hatıralardan da besleniyor.

Bir şarkı çalıyor; bir anda yıllar önceki bir yaz akşamına dönüyorsunuz. Unuttuğunuzu sandığınız bir yüz beliriyor. Artık var olmayan bir evin kokusunu, kaybettiğiniz bir insanın sesini, gençliğinizdeki halinizi hatırlıyorsunuz.

Şarkı aslında üç dakika sürüyor ama sizi otuz yıl geriye götürüyor.

Bu nedenle aynı parça bir insanı ağlatırken diğerinde hiçbir şey uyandırmayabilir. Çünkü herkes melodiyi aynı kulakla dinlese de aynı geçmişle dinlemiyor.

Bazı şarkılar müzik eseri olmaktan çıkıyor; hayatımızın belli dönemlerini saklayan görünmez arşivlere dönüşüyor.

Belki de özlediğimiz şarkının kendisi değil. O şarkıyı ilk dinlediğimiz zamanki kendimiziz.

Hüzün ile karamsarlık aynı şey değil

Hüzünlü müzik bizi her zaman daha mutsuz yapmıyor.

Bazen tam tersine rahatlatıyor. Gözümüz doluyor ama içimiz hafifliyor. Bastırdığımız bir duyguyu dışarı çıkarıyor, taşıdığımız yükün adını koyuyoruz.

Fakat burada hassas bir çizgi var.

Hüzün insanı derinleştirebilir; sürekli karamsarlık ise hayat enerjisini tüketebilir. Aynı ayrılık şarkısını bir gece boyunca tekrar tekrar dinlemek, bazen duyguyu işlemek değil, yaranın kapanmasına izin vermemektir.

Üstelik artık hangi şarkıyı ne kadar dinlediğimizi öğrenen algoritmalar var. Bir hüzünlü parçaya takıldığınızda sistem size benzerlerini arka arkaya getiriyor. Geçici bir ruh hali, saatler süren bir karanlık koridora dönüşebiliyor.

Algoritmanın derdi bizi iyileştirmek değil; bizi dinlemeye devam ettirmek.

Dolayısıyla müziğin yalnızca ruh halimizi yansıtmadığını, zaman zaman onu şekillendirdiğini de unutmamak gerekiyor.

Biraz da iyileşmenin şarkısını yazalım

Elbette hüznü müzikten kovamayız. Zaten kovmamalıyız.

“Makber” kalsın. Neşet Ertaş’ın bozkırdan yükselen yalnızlığı, Zeki Müren’in kırgın zarafeti, Sezen Aksu’nun ayrılıkları, Orhan Gencebay’ın kaderle hesaplaşması kalsın.

Bunlar yalnızca şarkılar değil; ortak hafızamızın parçaları.

Ama repertuvarımıza biraz daha hayat sevinci ekleyemez miyiz?

Kavuşmanın, dostluğun, sağlığın, iyi bir sabahın, denize açılmanın, yeniden başlamanın, geç de olsa iç huzuruna ulaşmanın şarkılarını daha fazla yazamaz mıyız?

Çünkü insan yalnız acı çekerken derinleşmez.

Bazen affederken, iyileşirken, yeniden severken ve hayata teşekkür ederken de derinleşir.

Şarkılarımız yaralarımızı çok güzel anlattı.

Artık biraz da nasıl ayağa kalktığımızı anlatsın.