Türkiye Nükleer Silah İster mi?

Ankara’daki NATO Zirvesi sırasında İngiliz bir gazeteci bana şu soruyu yöneltti: “Uluslararası güvenlik ortamı daha da kötüleşirse, önümüzdeki dönemde hangi ülkeler nükleer silaha sahip olmak isteyebilir? Türkiye de bunlardan biri mi?”

On yıl önce bu soru büyük ölçüde teorikti. Bugün ise yalnızca akademisyenlerin tartıştığı varsayımsal bir senaryo değil; devlet başkanlarının, genelkurmayların ve ulusal güvenlik kurumlarının üzerinde çalıştığı gerçek bir stratejik mesele.

Çünkü dünya yeniden nükleer caydırıcılık çağına girmiş bulunuyor.

Soğuk Savaş’ın sona ermesinden sonra uluslararası sistemin giderek daha istikrarlı hale geleceği, ekonomik karşılıklı bağımlılığın savaş ihtimalini azaltacağı ve nükleer silahların önemini yavaş yavaş kaybedeceği düşünülüyordu. Liberal uluslararası düzenin güçleneceği, ticaretin çatışmanın önüne geçeceği ve küreselleşmenin güvenliği pekiştireceği varsayılıyordu.

Ancak son on yılda yaşanan gelişmeler bunun tam tersini gösterdi. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, Çin ile ABD arasındaki stratejik rekabet, İran’ın hızlanan nükleer faaliyetleri, Kuzey Kore’nin gelişmiş füze programı ve Orta Doğu’da bozulan güç dengesi, nükleer caydırıcılığı yeniden uluslararası siyasetin merkezine taşıdı.

Bugün dünya yaklaşık on iki bin nükleer savaş başlığının bulunduğu, büyük güçlerin cephaneliklerini modernize ettiği, hipersonik sistemlerden yapay zekâ destekli komuta-kontrol altyapılarına kadar yeni teknolojilere yüz milyarlarca dolarlık yatırım yaptığı yeni bir güvenlik dönemine girmiş durumda.

Sorun teknoloji değil, güvenlik açığı

Aslında günümüzde nükleer silah sahibi olmak isteyen ülkelerin önündeki en büyük engel teknoloji değildir.

Japonya, Güney Kore, Almanya, Kanada ve Türkiye gibi birçok ülke, gerekli siyasi karar alınması halinde orta vadede nükleer silah geliştirebilecek bilimsel altyapıya, sanayi kapasitesine ve yetişmiş insan kaynağına sahiptir. Uluslararası strateji literatüründe buna nuclear latency, yani “nükleer eşik kapasitesi” denilmektedir.

Dolayısıyla asıl belirleyici soru teknoloji değil, güvenliktir.

Bir ülke kendisini ne kadar güvende hissediyor?

Uluslararası ilişkilerde devletler çoğu zaman saldırgan oldukları için değil, kendilerini yalnız hissettikleri için nükleer seçeneği değerlendirmeye başlarlar. Güvenilir ittifaklar sürdüğü sürece nükleer silah ihtiyacı azalır. Güven zayıflamaya başladığında ise stratejik hesaplar hızla değişebilir.

İran’ın bombası yalnızca İran’ın bombası olmayacaktır

Bugün küresel nükleer yayılma açısından en kritik ülke kuşkusuz İran’dır.

İran’ın açık biçimde nükleer silah sahibi olması yalnızca Tahran’ın askerî kapasitesini artırmayacaktır; bütün Orta Doğu’nun güvenlik mimarisini değiştirecektir. Bölgede fiilen nükleer silaha sahip olduğu yaygın biçimde kabul edilen İsrail zaten bulunmaktadır. İran’ın da aynı kategoriye geçmesi, bölgesel güç dengesini kökten değiştirecektir.

Böyle bir durumda Suudi Arabistan’ın uzun süre nükleer olmayan bir güç olarak kalacağını düşünmek gerçekçi olmayabilir. Riyad ya kendi bağımsız programını geliştirmeye çalışacak ya da uzun yıllardır strateji çevrelerinde tartışılan Pakistan ile güvenlik ilişkisini farklı bir boyuta taşıyacaktır.

Hangi yol seçilirse seçilsin, İran’ın nükleerleşmesi yalnızca İran meselesi olmaktan çıkacak, bütün Orta Doğu’yu kapsayan zincirleme bir güvenlik rekabetini tetikleyecektir.

Güney Kore ve Polonya neden tartışılıyor?

Doğu Asya’daki tablo da benzer bir mantıkla ilerliyor.

Kuzey Kore uzun yıllardır nükleer silaha sahip ve bunu rejimin varlığının temel güvencesi olarak görüyor. Her yeni füze denemesi Güney Kore’de aynı soruyu yeniden gündeme getiriyor:

“ABD’nin nükleer şemsiyesi sonsuza kadar yeterli olacak mı?”

Bugün Seul yönetimi Washington’un güvenlik garantisine güveniyor. Ancak Amerikan dış politikasında yaşanabilecek köklü değişiklikler veya Asya’daki güç dengelerinin farklılaşması halinde Güney Kore’nin bağımsız nükleer caydırıcılık seçeneğini daha ciddi biçimde tartışması şaşırtıcı olmayacaktır.

Polonya’nın güvenlik kaygısı ise tarihten besleniyor. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, Varşova’nın yıllardır dile getirdiği endişeleri doğruladı. NATO caydırıcılığı güçlü kaldığı sürece Polonya’nın bağımsız nükleer silah geliştirmesi beklenmez. Ancak ittifakın kararlılığı sorgulanmaya başlanırsa, bugün uzak görünen senaryolar yarın çok daha gerçekçi hale gelebilir.

Türkiye’nin hesabı neden daha karmaşık?

Türkiye ise bütün bu ülkelerden farklı bir stratejik konumda bulunuyor.

Türkiye, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’nın (NPT) tarafıdır ve güvenliğini NATO’nun kolektif savunma ve nükleer caydırıcılık mimarisi içinde sürdürmektedir. Bugün Ankara’nın ilan edilmiş bir nükleer silah programı yoktur. Böyle bir kararın ekonomik yaptırımlar, diplomatik yalnızlaşma, finansman kaybı ve ittifak ilişkileri açısından son derece ağır sonuçlar doğuracağını Türkiye’deki karar vericiler en az herkes kadar bilmektedir.

Ancak strateji bugünün fotoğrafını çekmek değil, yarının ihtimallerini yönetmektir.

Türkiye’nin çevresine bakın.

Kuzeyde nükleer tehdidi dış politikasının parçası hâline getiren Rusya…

Güneyde nükleer eşiğe yaklaşan İran…

Bölgede fiilen nükleer güç olduğu yaygın biçimde kabul edilen İsrail…

Doğu Akdeniz’de giderek sertleşen jeopolitik rekabet…

Karadeniz’den Kafkasya’ya, Suriye’den Irak’a kadar uzanan kırılgan güvenlik kuşağı…

Bütün bunların ortasında ise NATO’nun en önemli cephe ülkelerinden biri olan Türkiye.

Böyle bir coğrafyada hiçbir ciddi devlet, “Bu seçeneği sonsuza kadar masadan kaldırdık” demez.

Tam tersine, mümkün olduğu kadar uzun süre bütün stratejik seçeneklerini değerlendirebilecek bilgi, teknoloji ve sanayi kapasitesini korumaya çalışır.

Yakın zamanda Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’a Türkiye’nin bir gün nükleer silaha sahip olup olmayacağı sorulduğunda net bir “evet” ya da “hayır” dememesi de bu açıdan dikkat çekiciydi. Bunu mevcut bir politikanın ilanı olarak değil, devletlerin gereksiz yere hiçbir stratejik kapıyı tamamen kapatmama refleksi olarak okumak daha doğru olacaktır.

Birkaç hafta önce görüştüğüm deneyimli bir Rus stratejist, Moskova’da yapılan uzun vadeli güvenlik değerlendirmelerinde uluslararası düzen ciddi biçimde bozulduğu takdirde bağımsız nükleer caydırıcılık geliştirebilecek ülkeler arasında Türkiye’nin de sayıldığını anlattı.

Bu değerlendirmeyi doğrulama imkânım yok. Ancak büyük güçlerin Türkiye’nin savunma sanayiini, füze teknolojisini, mühendislik kapasitesini ve stratejik potansiyelini yakından izlediğini göstermesi bakımından dikkat çekici bir gözlemdi.

Yeni caydırıcılık: Kapasite, teknoloji ve belirsizlik

Bugün Türkiye’nin nükleer silah geliştirmesi ne gerekli ne de rasyonel görünmektedir.

Ancak uluslararası sistem daha istikrarsız hale geldikçe, NATO’nun geleceği daha fazla tartışıldıkça, İran’ın nükleer programı yeni bir aşamaya ulaştıkça ve bölgesel tehdit algısı derinleştikçe Ankara’nın uzun vadeli güvenlik planlamasını yeniden gözden geçirmesi şaşırtıcı olmayacaktır.

Bana göre önümüzdeki on yılın en önemli sorusu “Hangi ülke nükleer silah yapacak?” değildir.

Asıl soru şudur:

Hangi ülke, gerektiğinde bunu yapabilecek teknolojiye, insan kaynağına, sanayi altyapısına ve stratejik kapasiteye sahip olduğunu rakiplerine inandırabilecek?

Çünkü modern caydırıcılık artık yalnızca nükleer savaş başlıklarından oluşmuyor. Uzun menzilli hassas vuruş sistemleri, gelişmiş hava ve füze savunması, uzay teknolojileri, siber güvenlik, yapay zekâ destekli komuta-kontrol sistemleri, güçlü savunma sanayii ve kritik teknolojiler de aynı denklemin ayrılmaz parçaları hâline gelmiş bulunuyor.

Türkiye ne yapmalı?

Türkiye’nin önceliği bağımsız bir nükleer silah programı başlatmak olmamalıdır.

Asıl hedef, böyle bir tartışmaya ihtiyaç bırakmayacak ölçüde güçlü bir ulusal caydırıcılık inşa etmektir.

Bunun için sivil nükleer teknoloji alanındaki bilgi birikimini geliştirmek, nükleer enerji ekosisteminde yetişmiş insan kaynağını artırmak, füze ve hava savunma sistemlerine yatırım yapmak, uzay ve siber güvenlik kabiliyetlerini güçlendirmek, yapay zekâ destekli savunma teknolojilerinde rekabetçi olmak ve NATO içindeki rolünü daha da sağlamlaştırmak çok daha gerçekçi ve sürdürülebilir bir stratejidir.

Güçlü devletlerin gerçek avantajı yalnızca silah sahibi olmaları değildir; gerektiğinde çok kısa sürede stratejik kapasite üretebilecek bilimsel, teknolojik ve endüstriyel altyapıya sahip olmalarıdır.

Belki de geleceğin en güçlü caydırıcılığı, sahip olduğunuz nükleer savaş başlıkları değil; ihtiyaç duyduğunuz gün onlara ulaşabilecek bilgiye, teknolojiye ve sanayi kapasitesine sahip olduğunuzu herkesin biliyor olmasıdır.

Ve umarım dünya, hiçbir ülkenin bu kapasiteyi fiilen kullanmak zorunda kalmayacağı kadar akılcı bir uluslararası düzen kurmayı başarabilir. Çünkü nükleer çağda en büyük başarı, savaş kazanmak değil; savaşı hiç başlatmamaktır.