Tek Adamlıktan Yönetilen Kaosa: Yeni Dünya Düzeni

İspanya’dan, Portekiz’e, Arjantin’e, Sovyetler’e, 20. yüzyılın  ortaya sürülmüş bütün “tek adamları” gibi,  bir Başkanın  ‘çek-çek kopmasın’ stratejisi üzerinden Amerika kapitalizmin en büyük oyunlarından birini oynuyor.

ABD’nin “koruyamadığı ülkelere” yeniden silah satması yalnızca bir dış politika haberi değil. 

Bu tür başlıklar, modern dünya düzeninin artık ahlaki değil yapısal bir dile geçtiğini gösterir. 

Çünkü mesele “kim kimi koruyor?” sorusundan çok, “kim hangi düzeni sürdürüyor?” sorusuna dönüştü.

Bu noktada temel ayrım net:

ABD’nin uygulamaya çalıştığı  bir “dünyayı koruma projesi” değil, bir “dünya düzeni yönetim projesi”.

Bunun da esasta eski bir bankanın sloganından farkı yok:  “Yok aslında birbirinizden farkınız…”

‘Koruma’, bu düzenin görünen yüzü: deniz yollarının açık kalması, müttefiklerin güvenliği, çatışmaların sınırlandırılması…

‘Kontrol’ ise daha sessiz çalışır: silah akışının yönetilmesi, güvenlik bağımlılıklarının kurulması, kriz bölgelerinin sistem içinde tutulması…

Bu ikisi birbirinden ayrılmaz. Çünkü modern güç, artık yalnızca ‘zor kullanarak’ değil, ‘düzen kurarak’ işliyor.

Şehirler yerle bir edilerek, çocuklar topluca bombalanarak yapılmak istenen bu gözü kararmışlık.

‘Amerika faktörü’ bu noktada ortaya çıkıyor; 

Ne tamamen bir lider, ne de yalnızca bir kurum var ortada. Ne de, tahttan  inmek korkusuyla yaşayanlar.

Amerika, hızın devletleşmiş halidir. Biz onu görüyoruz.

Daha fazla geç kalmadan gelenin önünü kesmek.

Kararın gecikmesini risk, tartışmayı maliyet, dengeyi ise zayıflık olarak gören bu yeni siyasal akıldır.

20.yüzyılın ‘tek adamları’ ideolojiyle konuşurdu; kitleleri mobilize ederek güç üretirlerdi.

ABD ideolojiyi adıyla geri çekti, yerine kapitalizmin operasyonel hızı geçti.

ABD’nin silah satışı bu hız rejiminin en çıplak örneklerinden biri. 

Korunamayan ülkeye silah satmak bir çelişki gibi görünür; oysa sistemin içinde bu bir ‘çelişki’ değil, ‘döngü’dür.

Çünkü titreyerek korkuyu beklerken,  ‘güvenlik sağlanamayan her alan’, yeni bir ‘güvenlik pazarı’ üretir. 

Bu pazar da ‘düzenin kendisini’ besler.

Sağlık da aynı oyunun en işlek pazar yeri şimdi.

Önce ölümü göster, sonra ilaç satarak sıtmaya alıştır acımasızlığı.

Böylece devlet, klasik anlamda “koruyucu” olmaktan çıkar; “risk yöneticisi” haline gelir. 

Risk üretilir, dağıtılır ve yönetilir. 

Silah satışı bu döngünün en görünür aracıdır.

‘Kongreyi devre dışı bırakma ‘tartışmaları da bu hız rejiminin politik izdüşümü. 

Yasama organı yavaşlatır; yürütme hızlandırmak ister. Demokrasi denetler; Amerika bunları  optimize eder. 

Bu çatışma artık sadece Amerika’ya özgü bir kurumsal gerilim değil, ‘küresel siyasal formun iç gerilimidir’.

İspanya’dan Portekiz’e, Arjantin’den Sovyet sonrası alanlara uzanan 20. yüzyıl tek adamlıkları, kendi toplumlarını bir merkez irade etrafında topluyordu. 

Bugünün düzeni ise daha dağınık ama daha sürekli: Merkez tek bir kişi değil. 

Merkez “durmayalım düşeriz” özlüğünde bir hız mantığıdır.

Bu nedenle ‘yeni iktidar biçimi’, faturayı Trump’a kesenlerin örtbas etmeye niyetlendiği gibi  ‘kişisel’ değil, ‘sistemsel’dir.

Bir liderin iradesinden çok, kurumların birbirine eklemlenmiş ‘hız zorunluluğu’  delice çalışıyor.

Devletler bu hızın içinde hem karar alır hem de kendilerini yeniden üretir.

ABD’nin dünya üzerindeki rolü de bu bağlamda belli. 

O artık yalnızca bir ‘süper güç’ değil; küresel düzenin ‘işletim sistemi’. 

Bu işletim sistemi ‘istikrar üretmeye’ çalışıyor gibi görünürken,  insanları uzun zamandır zihniyet olarak hazırlamaya çalıştırdıkları ‘kaos içinde’ aynı zamanda ‘bağımlılık’, ‘güvenlik’ üretirken, aynı zamanda ‘risk’ de üretiyor.

Bu da nihayet ortaya çıkan temel gerilimi belirliyor:

Demokrasi yavaşlıktır.

Kapitalizm aksine hızdır.

Modern dünya şimdi bu ikisinin sürekli çatıştığı bir alan.

Silah satışı, bu çatışmanın en görünür yüzeyi ama özünde daha derin bir şeyi işaret ediyor: 

Dünya artık ‘korunmak’ için değil, ‘yönetilmek’ için örgütleniyor. 

Yönetim, her zaman hem düzen hem de kontrol üretir.

Bu yüzden asıl soru şu hale geldi:

“ABD dünyayı neye karşı koruyor?” değil, “kurduğu düzen, hangi riskleri sürekli yeniden üreterek kendini ayakta tutuyor?”

Bunun en rahatsız edici cevap şu:

Bu sistemin istikrarı, tamamen istikrarsızlık üretme kapasitesine bağlı.

Amerika,  bu paradoksun adıdır.

Trump’ın golf şapkası önümüze düştükçe yıllardır gizlenen kel görülüyor, ama sopası elinde.

Eğer dünya gerçekten demokratikleşecekse, oyunun tek bir sahibi olamaz.

Çünkü demokrasi, yalnızca içeride işleyen bir mekanizma değil; aynı zamanda dışarıda çoğalan bir ihtimaldir.

Bir ülke oyunu kurmak istediğinde, diğerlerinin oyun kurma ihtimali daralır.

Ve tam bu noktada, eski bir yöntem geri döner:

Francisco Franco sesi azaltarak,  Salazar karmaşıklığı budayarak, Juan Perón kitleyi hizalayarak, Stalin akışı merkezde elinde toplayarak…

Hepsi aynı şeyi yaptı:

Oyunu çoğaltmak yerine, tekleştirdi.

Bugün bu mantık, küresel ölçekte yeniden üretiliyor.

NATO tartışmaya açılırken, ittifak fikri bir ortaklıktan çok bir sözleşmeye dönüşüyor.

Britanya ile kurulan ilişkiler bile, tarihsel bağdan çok anlık dengeye göre yeniden yazılıyor.

Ve aynı anda, başka bir dil devreye giriyor:

Silah.

Silah, burada yalnızca savunma değil; oyunun sınırlarını çizmenin en kesin yolu.

Çünkü oyunu kuran, aynı zamanda oyunun dışında kalacakları da belirler.

Böylece dünya ikiye ayrılmaz, tek bir hatta daralır.

İçeride kurumları by-pass ederek hızlanan karar, dışarıda da benzer bir etki yaratır:

Daha az müzakere, daha az çoğulluk, daha az ihtimal.

Sonunda soru kaçınılmazdır:

Bir ülkenin büyümesi, başkalarının küçülmesi pahasına mı olur?

Ve eğer öyleyse, o dünya gerçekten demokratikleşmiş sayılabilir mi?

İhtimallerin azalması sürüyor.