Zihinsel Omurgasızlığın Akıl Çelmelerine Karşı, “Zihinsel Omurga” İhtiyacı

Belki de çağımızın en görünmeyen krizi ekonomik ya da politik değil; zihinseldir.

Çünkü bugün insan sürekli yön değiştiren kanaatlerin, dijital hücumun, ideolojik algı gayretlerinin ve bitmeyen gündem akışlarının içinde yaşıyor.

Böyle bir dünyada bir fikrin doğruluğundan çok hangi kampa yaradığı önem kazanıyor.

Bir düşüncenin derinliğinden çok ne kadar hızlı yayıldığı belirleyici oluyor.

Fakat kendini o hıza bırakmış birinin, omurgasız biri olmaya sürüklenmesi de mümkün.

Buradaki “omurgasızlık”, sadece ahlâkî bir zayıflık değil.

İnsanın kendini açık tuttuğu dış etkiler tarafından sürekli yeniden biçimlendirilmesi.

Bir gün çok kesin konuşmak, ertesi gün hiçbir şeyden emin değilmiş gibi davranmak…

Bir ortamda radikal görünmek, başka bir ortamda bütünüyle sessizleşmek…

Kalabalığın ritmine göre düşünmek, trendlerin hızına göre kanaat değiştirmek…

Üstelik bugün bu süreç yalnızca ideolojilerle değil, “dikkat ekonomisi” ile de yönetiliyor.

“Dün akşam Mehmet ile eşinin davetinde kim ne yedi?”

“Masadaki bir ayrıntı herkesi şaşırttı!”

“Kimsenin fark etmediği o bakışın anlamı neydi?”

Bir süredir yalnızca bu başlıkların dili değil, bu dilin arkasındaki niyet de dikkatimi çekiyor.

Çünkü burada amaç, belli ki olur olmaz şeyleri bilgi diye bize yazmak değil; zihni sürekli onlarla uyarılmış bir durumda tutmak.

Merakı canlı tutmak değil, merak refleksini bağımlılığa dönüştürmek.

Modern medya düzeni artık hakikati doğrudan gizlemiyor.

Daha incelikli bir şey yapıyor:

Dikkati sürekli başka yöne çekiyor.

İşte tam bunu ‘iş edinmiş’ köşe yazarları var.

İşleri güçleri, ‘magazinleştirilmiş siyaset’, kişiselleştirilmiş öfkeleri kaşımak, sürekli kriz hissi, her an “kaçırılmaması gereken” içerikler bulmak…

Böylece zihin sürekli meşgul kalıyor.

Ama gitgide daha yüzeyde dolaşıyor.

Bir süre sonra ‘toplum’ dediğimiz şey, düşünmek yerine, yönetildiklerinle meşgul, onlara tepki veren bir ‘kitle’ oluyor.

Bu yüzden bugün “merak” ile “kuşku” arasındaki ilişki de yeniden kritik bir anlam kazanmış durumda.

Merak, düşüncenin başlangıcı olabilir.

Ama aşırı uyarıldığında zihni dağıtan bir akışa da dönüşebilir.

Kuşku ise burada devreye girer:

“Bu bilgi neden böyle sunuluyor?”

“Bu başlık bende hangi duyguyu tetikliyor?”

“Gerçekten önemli olan şey bu mu?”

“Yoksa dikkatim başka yöne mi çekiliyor?”

Belki de kuşku, yalnızca hakikate değil; hakikati organize eden mekanizmalara da yöneltilmesi gereken bir bilinç biçimidir.

Çünkü bugün insanın zihni yalnızca ideolojiler tarafından değil, “dikkat ekonomisi” tarafından da şekillendiriliyor.

Bu zihinsel savrulmanın ekonomik ve kültürel boyutunu en erken teşhis eden düşünürlerden biri de, genç yaşta hayatına son veren Mark Fisher oldu.

Özellikle Kapitalist Gerçekçilik: Başka Alternatif Yok mu? (Capitalist Realism: Is There No Alternative?) adlı çalışmasında Fisher, modern kapitalizmin yalnızca ‘bir ekonomik sistem’ olmadığını; insanların hayal gücünü, dikkatini ve gerçeklik algısını biçimlendiren bir “psikolojik atmosfere” dönüştüğünü anlatır.

Fisher’a göre çağımızın en büyük sorunlarından biri, insanların mevcut düzenin dışında bir hayat tahayyül etmekte zorlanmasıdır.

Ben de bunun bilinçli bir strateji olduğunu düşünüyorum.

Onun sık alıntılanan bir tespiti yalnızca ekonomik değil, zihinsel bir krizi de açık eder:

“Bugün dünyanın sonunu hayal etmek, kapitalizmin sonunu hayal etmekten daha kolay.”

Bu durum yalnızca politik bir teslimiyet üretmiyor; aynı zamanda zihinsel omurgayı da aşındırır.

Çünkü insan alternatif düşünme kapasitesini kaybettikçe, gündelik akışın ve sürekli dikkat dağınıklığının içinde savrulmaya daha açık hale gelir.

Fisher’ın önemli tespitlerinden biri de şudur:

Modern sistem insanları sürekli meşgul eder, fakat giderek daha az anlam üretir.

Sürekli bağlantı, sürekli içerik, sürekli reaksiyon…

Ama daha az derinlik, daha az iç muhasebe, daha az yön duygusu.

Belki de bu yüzden “zihinsel omurga” yalnızca ‘bireysel bir karakter meselesi’ değil.

Aynı zamanda ‘kültürel bir direnç biçimi’.

Çünkü insan bazen yalnızca baskıyla değil, ‘alternatif düşünemeyecek kadar yorularak’ da teslim olur.

Meseleyi tam burada yeniden ‘zihinsel omurgaya’ bağlamak mümkün:

İnsan, bu belirsizlik çağında zihinsel omurgasını nasıl koruyacak?

Modern dünya eski kesinlikleri dağıttı.

Ama onların yerine sağlam bir yön duygusu koyamadı.

Bir zamanlar insanlar büyük anlatıların içinde yaşıyordu: Din, ideoloji, gelenek, ‘devrim’, ‘ilerleme’…

Bugün ise sürekli değişen gündemlerin, sonsuz yorumların ve parçalanmış kimliklerin içinde savruluyor.

Bu yüzden çağımızın temel ihtiyacı önce yeni bir ideoloji değil; ‘önce yeni bir zihinsel omurga’.

Ama bu omurga katılık anlamına da gelmez.

Zihinsel omurga, hiçbir zaman fikrini değiştirmemek değildir.

Aksine, gerektiğinde kendini korkusuzca sorgulayabilmek ama ‘tamamen dağılmamak’ demektir.

Hakikatin bütünüyle ele geçirilemeyeceğini elbette bilmek, ama bu yüzden hakikat arayışından da vazgeçmemek…

Kendi fikrinden kuşku duyabilmek, ama bu kuşkuyu sürekli susmanın bahanesine çevirmemek…

Bir yere ait olabilmek, ama o aidiyet uğruna düşünmeyi terk etmemek…

Çünkü bugün insanları en çok yöneten şey çoğu zaman fikirler değil; korkuları.

Yanlış tarafta kalma korkusu.

Dışlanma korkusu.

Linç edilme korkusu.

Yalnız kalma korkusu.

Yanılma korkusu.

Bu korkular büyüdükçe insan ya sloganlara sığınıyor; ya da sonsuz rölativizme çekilmek isteniyor.

Birinci durumda düşünce dogmalaşır.

İkinci durumda ise buharlaşır.

Oysa zihinsel omurga, bu iki uç arasında ayakta kalabilme kapasitesidir.

Ne fanatik kesinlik…

Ne de sürekli erteleme…

Daha çok, eksik bilgiyle de olsa dürüstçe yön seçebilme cesareti.

“Yeni düşünce” ihtiyacı tam olarak burada, her şeyi bildiğini iddia etmeyen ama hiçbir alternatifin mümkün olmadığına da teslim olmayan zihinlerde başlıyor olabilir.

Sürekli kararsızlığın üretildiği bir çağda, zihinsel omurga artık yalnızca bireysel bir özellik değildir; kamusal bir ihtiyaçtır.

Çünkü düşünemeyen toplumlar yalnızca manipüle edilmez; bir süre sonra yön duygularını da kaybederler.