Fransa’nın salonları

İlk önce 17. yüzyıl ortalarından itibaren başta resim olmak üzere Fransa’nın sanat ideolojisini kontrolü altında tutan “salon” sistemini biraz anlatmak zorundayım. 

Bu dönem boyunca aristokrasinin ve kraliyetin beğeneceği ve tercih edeceği düşünülen konularda resimler çizen ressamlar, özellikle aristokrasinin yaşamından ve büyük tarihi olaylardan kesitler veren resimleri çizenler arasından tercih edilir ve seçilirlerdi. 

Onların resimleri ilk başlarda iki yılda bir daha sonra ise yıllık düzenlenen davetlerde sergilenir ve böylece sadece o sanatçıların tanınması sağlanırdı. Bu salon sistemi ile egemen sınıflar hem sanatın nasıl yapılacağını hem de toplumun sanat zevkini kontrol ederlerdi.

Hakim ideoloji doğrultusunda sergilenebilecek eserleri seçen jüri, belki de artık kaçınılmaz olan sosyal değişimin, yaklaşan modern yaşamın ayak seslerinden ürktüğü için olsa gerek, seçimlerinde daha da tutucu olmaya başladı. 

Resimde modernin temsilcileri olan empresyonistlerin resimleri salona fazla kabul edilmiyordu. Kabul edilenler ise çok fazla insan tarafından görülmesinler diye çok kötü şartlar altında sergileniyorlardı. 

III. Napolyon belki de çökmeye başlayan sistemi kurtarmak, tepkileri azaltmak, halka sistemin aslında demokratik olduğunu göstermek için ayrı bir “Salon de Refuses” (Reddedilenler Salonu) açılmasını sağladı. Manet, resimlerini -diğer bazı ressamlar gibi- bazen sokakta kendi gayretiyle oluşturduğu spontane sergide halka gösteriyordu. Bazen de onları reddedilenler salonunda sergiliyordu.

Ancak Manet, dönemde son derece devrimci sonuçları olan bir başka iş de yaptı. Hâkim sınıfların ve onların sanat alanındaki bekçilerinin bence büyük hatası sonucunda Manet’nin “Olympia” adlı eseri 1865 salonunda sergilendi.

Bu hâkim sınıflar ve onların bekçileri açısından büyük bir hataydı çünkü Manet’nin o eseri aslında yeni bir yaşamın, modern bir hayatın gelmekte olduğunu ve eskiye ait olanın hayatın her alanında çöküşünü haykıran bir semboldü.

Bence zaten çökmeye başlayan salon sisteminin sonunu Manet’nin bu darbesi hızlandırmıştı. Zaten sonrasında burjuvazinin sanat eseri alıcısı olarak ortaya çıkması ve onlara istedikleri sanat eserini pazarlayan galeri sahibi tüccar sınıfının gelişmesiyle bugün bilinen sanat pazarı da oluşmaya başladı.

Manet’nin Olympia adlı resmini bu önemi nedeniyle biraz daha yakından incelemeliyiz.

İlk bakışta bu tablo bugün Uffizi Müzesi’nde sergilenmekte olan Titian’ın, Venus of Urbino eserine birebir benzer gibi görünmekte. 

İkisinde de bir divana sere serpe uzanmış çıplak bir kadın figürü gözüküyor. (Müzeyi ilk ziyaretimde bu esere bakarken kadının ayak detayındaki çizim ustalığına hayran olmuş ve müzeye yıllar sonra sadece buna tekrar bakmak için gitmiştim.) 

Olimpia, Manet

Ancak ilk bakışta oluşabilecek bu benzerlik duygusunun dışında aslında iki eserin farklılıkları çok daha anlamlı. Bir defa adından da belli, Titian’ın resmindeki çıplak kadın bir tanrıça ve o dönemin hâkim sınıflarının yaşadığı türde bir Rönesans evinde uzanmış yatıyor. Çıplak tanrıça vücudunun bazı hassas bölgelerini biraz kamufle etmek istermiş gibi uzanıyor. Arka planda evdeki hizmetçilerden bir tanesi çocukla ilgileniyor.

Manet’nin çıplağı ise bir hayat kadını. Onun pozu müşterisini beklemekte olan bir hayat kadınının tipik pozu. Kadın bakışı ve vücut diliyle tahrik edici, baştan çıkarıcı olmaya çalışıyor. Kadının arkasındaki siyahi kadın bir müşteriden geldiği belli olan bir çiçeği kadına vermeye çalışıyor. Resimdeki ışık etkisi kadının çıplak tenini okşar gibi verilmiş ve hatta kadının uzandığı saten çarşafta kadının teni yansır gibi. 

Zaten Olympia, o dönemde Paris’te çalışan hayat kadınları arasında çok popüler olan bir isimdi. Hayat kadınları odalarında kedi de beslerlerdi. Manet, Titian’ın resminde bulunan köpek figürü yerine kendi resmine kedi figürü koymuştu. 

Anlayacağınız, Manet tek bir resimle ve hatta onu yıkıcı içeriğine rağmen salonda sergileyerek yeni modern bir yaşamın gelmiş olduğunu ve modern şehir yaşamının doğal bir parçası olan gece yaşamının ve hayat kadınlarının artık sanatın meşru konusu olduklarını söylemişti.

Daha önceki salonlarda sergilenen resimler hakkında daima değerlendirme yazıları çıkardı. Bunlar daha sonra sanat eleştirmenliğinin ilk eserleri olarak da kabul edildi. Olympia resminin sergilendiği 1865 salonu hakkında yazılan 85 makalenin 72’si yazarların genç kızları ve hamile kadınları uzak durmaları hakkında uyardıkları Olympia resmi hakkındaydı.

Bu “başarısının” yanı sıra Manet’nin şehir yaşamının her alanından yaptığı gözlemlerden edindiği izlemlerini çizdiği birçok tablosu var. Bu eserlerin çoğunda modern şehirde oluşmaya başlayan bohem yaşam tarzları, şehirde yeni ortaya çıkmaya başlayan şehirli işçi sınıfı yaşamları ve tabii ki de burjuvazinin hayat tarzları hakkında belge niteliğinde görüntüler bulunmakta.