Şu gördüğünüz taş parçası tam 4,1 milyar yaşında ve dünyamıza Mars’tan kopup gelmiş

Sahara Çölü’nde bundan dört yıl önce bulunan kırmızımsı kayaların, Dünya üzerindeki neredeyse tüm yapılardan daha eski olduğu ortaya çıktı. Hatta bu taşlar bu dünyaya ait değil: 4,1 milyar yıl öncesine tarihlenen Mars parçaları!

Bilim insanları göktaşı parçalarını Perşembe günü Science dergisinde yayımlanan bir makaleyle tanıttı. Parçalar, Mali’de bulundukları yere yakın terk edilmiş antik bir tuz madeni yerleşimi olan Teghaza’ya ithafen Teghaza 001 olarak adlandırıldı.

The New York Times gazetesi ile konuşan Kaliforniya’daki NASA Jet İtki Laboratuvarı’nda (JPL) gezegen bilimci ve makalenin başyazarı olan Yang Liu, “Bu kadar eski bir şey bulmak çok nadir bir durumdur” ifadelerini kullandı.

Bugüne kadar bulunan 400’den fazla Mars göktaşı arasında yaş bakımından Teghaza 001 ile yarışabilen yalnızca iki örnek bulunuyor: Allan Hills 84001 ve genellikle “Black Beauty” (Siyah Güzel) olarak adlandırılan Northwest Africa 7034.

Zaman Makinesi İşlevi Görüyor

Bilim insanları için Teghaza 001 adeta bir zaman makinesi görevi görüyor. İçerdiği magmatik minerallerin karışımı,Mars’ın oluşumundan birkaç yüz milyon yıl sonra nasıl bir yer olduğuna dair anlık bir görüntü sunuyor. Bu mineraller, ilk dönem Mars’ın hem mantosu hem de kabuğu hakkında önemli ipuçları sağlıyor.

Araştırmada yer almayan Las Vegas Nevada Üniversitesi’nden jeobilim profesörü Arya Udry, “Mars koleksiyonumuzda gerçekten bu tür bir mineralojiye sahip değildik. Mars’a ait özgün her yeni kaya son derece heyecan verici” değerlendirmesinde bulundu.

Aynı bilim insanlarının yer aldığı daha önceki bir makalede, apatit adı verilen bir mineral içinde hapsolmuş su moleküllerine dayanarak, kayanın oluştuğu dönemde Mars’ta bol miktarda su aktığına dair kanıtlar sunulmuştu.(Mars’taki bu apatit minerali, dişlerinizin ana bileşeni olan mineralle benzerlik gösteriyor.)

Ancak analizler, gezegenin o dönemde bile suyunun büyük kısmını kaybettiğini gösterdi. Ultraviyole ışık su moleküllerini hidrojen ve oksijene ayırmış, hafif olan hidrojen ise uzaya kaçmıştı.

Sahra Çölü’ne Ulaşan Milyarlarca Yıllık Yolculuk

Göktaşının yolculuğu, dev bir meteorun Mars’a çarpması ve bu kayayı uzaya fırlatmasıyla başladı. Kaya sonunda Dünya ile kesişti. Yaklaşık 900 gram ağırlığındaki bir parça, atmosferden geçerken yanmaktan kurtularak bir meteorit olarak yere düştü ve sekiz parçaya bölündü.

Dr. Liu, incelemek üzere göktaşı numunesini ilk aldığında çok ilginç bir şeyle karşılaşmayı beklemiyordu. Taş ilk olarak, en yaygın Mars göktaşı türü olan ve genellikle o kadar da eski olmayan bir “şergotit” olarak sınıflandırılmıştı.

Ancak incelediğinde, şergotitlerde genellikle bulunmayan bir tür kristal olan zirkonları gördü. Dr. Liu, “Bu çok alışılmadık bir durumdu ve numunede bunlardan çok fazla gördüm. Bu durum hemen bir alarm zili çaldı” dedi.

Uranyum izotoplarının oranına dayanan tarihleme yöntemini kullanan bilim insanları, zirkonların yaklaşık 4,1 milyar yaşında olduğunu öğrendi. İki farklı tarihleme yöntemi daha bu yaşı doğruladı.

Mars’ın Antik Suları Gün Yüzüne Çıkıyor

İki Teghaza makalesinin bir diğer yazarı olan NASA Ames Araştırma Merkezi’nden gezegen bilimci Lee Saper, “Teghaza numunesinin antik bir parça olduğunu anladığımız an, hemen üzerindeki suyu karakterize etmeye odaklandık” açıklamasını yaptı.

Apatit içindeki suyun iki farklı kaynaktan geldiği görüldü. Suyun bir kısmı, Mars mantosundan yükselen magmanın içindeydi.

Dr. Liu, Teghaza 001’in manto bölümündeki element karışımının diğer Mars göktaşlarında ölçülenlerden belirgin şekilde farklı göründüğünü söyledi: “Bu da onun daha ilksel olduğunu ve sonraki süreçlerden etkilenmediğini gösteriyor.”

Diğer su molekülleri ise yüzeyden ve atmosferden gelerek kabuktan aşağı süzülmüştü. Bilim insanları, Mars’taki suyun çoğunun halihazırda uzaya kaçtığını anlayabildiler; çünkü bu moleküller, uzaya kaçma olasılığı daha düşük olan hidrojenin daha ağır sürümü olan döteryum açısından daha yüksek bir konsantrasyona sahipti.

Teghaza 001’deki döteryumun normal hidrojene oranı, Allan Hills 84001’de bulunanla benzerlik gösteriyor. Dr. Saper,“Bu durum o dönemki Mars görüşümüzü tamamen değiştirmiyor ancak artık elimizde tek bir veri noktası yerine iki tane var, bu da bize çok daha fazla güven veriyor” dedi.

Mars’taki 13 Muhtemel Doğum Yeri

Kayanın uzaya tam olarak ne zaman fırlatıldığı veya Sahra’ya ne zaman düştüğü kesin değil. Ancak araştırmacılar,göktaşının mineralojisini yörüngedeki uzay araçlarının Mars yüzeyinde yaptığı ölçümlerle karşılaştırarak Teghaza 001’in çıkmış olabileceği 13 olası konum belirledi.

Araştırmacılar diğer bilim insanları tarafından yapılacak ilave analizleri sabırsızlıkla beklediklerini belirtti. Dr. Saper,“Biz sadece küçük bir kısmına baktık. Henüz ortaya çıkarılmayı bekleyen çok daha karmaşık bir hikaye var” dedi.