“Lider Kültü” ile Liderde Somutlaşan “Toplumsal Talep” Arasında Kalmak

Siyasette büyük kalabalıkların bir lider etrafında toplanması çoğu zaman “lider kültü” olarak açıklanır. 

Oysa tarih bunun her zaman geçerli olmadığını gösteriyor.

Bazı dönemlerde insanlar bir kişiyi değil, o kişinin temsil ettiğine inandıkları “bir hedefi, özlemi veya davayı” sahiplenirler. 

Lider, bu talebin görünür hale geldiği bir simgeye dönüşür.

Peronizm bunun klasik örneklerinden biridir. 

Juan Perón sürgüne gönderildiğinde hareket sona ermedi. 

Çünkü lider gitmiş olsa da temsil ettiği toplumsal yükseliş ve siyasal katılım isteği yaşamaya devam ediyordu.

Türkiye’de de benzer örnekler görüldü. 

Yakın tarihinde halkın siyasete doğrudan müdahale etme girişimleri de benzer bir özellik taşıyordu. 

1968 gençlik hareketleri, öğrenci muhalefeti, 15-16 Haziran işçi direnişi ve başka birçok toplumsal çıkış yalnızca belirli isimlerin etrafında şekillenmedi. 

Bu hareketlerin arkasında, “siyasetin nesnesi” olmaktan çıkıp “öznesi” olma isteği vardı.

Süleyman Demirel’in yasaklı yıllarında merkez sağın dağılmaması, Bülent Ecevit’in yeni bir partiyle yeniden milyonlara ulaşabilmesi, desteğin yalnızca kişisel sempatiyle açıklanamayacağını gösterdi. 

İnsanlar liderleri kadar, onların temsil ettiğine inandıkları siyasal yönelimleri de takip ettiler.

Bu nedenle güçlü siyasal hareketler liderlere değil, liderlerden daha büyük “toplumsal mutabakatlara” dayanır.

“Milli Görüş” hareketinin farklı partiler altında varlığını sürdürebilmesi de bunun önemli örneklerinden biridir. 

Hareketin gücü yalnızca liderlerinden değil, adalet, bağımsızlık ve toplumsal dayanışma etrafında kurduğu ‘dava dilinden’ kaynaklanıyordu. 

Parti değişebildi, liderler değişebildi; fakat ‘talep’ yaşamaya devam etti.

Bugün CHP çevresinde yaşanan hareketlilik de bu açıdan okunmalı düşüncesindeyim.

İlk bakışta görünen şey, belirli liderlere yönelik destek ve dayanışma gibi.

Ancak bu görüntünün altında daha derin bir talep bulunup bulunmadığı sorusu önemli.

Eğer ortada yalnızca ‘kişilere bağlılık’ varsa, hareketin sınırları da kişilerle çizilir. 

Belki de bugünkü tartışmanın merkezinde bulunan çarpıklık burada yatmakta.

“Toplumsal talep” henüz kendi adını yeterince koyamamışsa, kendisini kişiler üzerinden ifade etmek zorunda kalır. 

Görünen şey belirli isimlere yönelik destek gibi olsa da asıl soru bunun altında daha geniş bir toplumsal mutabakat bulunup bulunmadığıdır.

İnsanlar bir kişiyi savunuyormuş gibi görünürken, aslında o kişinin temsil ettiğine inandıkları gelecek tasavvurunu savunuyor olmalıdır. 

Durum bu mu, emin değilim.

Netlik yoksa, kişinin kendini toplumsal beklentiden üstün gören davranışları kuşku yaratır.

Batı demokrasilerinin yaşadığı temsil krizinin temelinde de benzer bir sorun bulunuyor. 

Büyük toplumsal hedeflerin yerini giderek teknik yönetim tartışmaları aldıkça siyaset, esas olan yön duygusunu kaybediyor. 

Seçmenler kendilerini ortak bir hikâyenin “öznesi” değil, yöneticiler arasında tercih yapan “müşteriler” gibi hissetmeye başlıyor.

Oysa siyasetin gerçek gücü liderlerde değil, onların görünür kıldığı “toplumsal arayışlarda” saklıdır.

Yolunu kaybetmiş bir liderin, niyetini tam bilmediğimiz kişilerin sokağa çağırdığı halkı kendi yolunda bulabileceği bence şüphelidir.

Bugün Türkiye’de yaşanan birçok gerilim de aslında “lider kültü” ile “liderde somutlaşması gereken toplumsal talep” arasındaki belirsizlikten (güvensizlikten?) kaynaklanıyor olabilir.

Çünkü kalıcı olan, liderler değil, toplumların vazgeçmediği davalardır. 

Şu ara bizim için en büyük toplumsal tehlike, ortada bir dava bulunmadığı halde liderlere tutunmak kadar; ortada güçlü bir toplumsal talep varken onu yalnızca bir lider meselesi sanmaktır.

Siyasetin olgunlaştığı an ise, talebin kişiden ayrışabildiği andır.

Seçmen yalnızca oy veren bir kitle midir, yoksa siyasetin yönünü belirleyen aktif bir güç olabilir mi?  Yani halk ne zaman özne olur?

Antonio Gramsci’ye göre, bir toplumsal kesim, yalnızca tepki vermeyi bırakıp kendi tarihsel iradesini oluşturduğunda siyasal özne haline gelir. 

Gramsci’nin diliyle, mesele yalnızca itiraz etmek değil, hegemonya kurmaya başlamaktır.