Ailenizin peşine düşen bir rejime ne ad verirsiniz?

3 Mart 2011 sabahı Ahmet Şık’ın İstanbul’daki dairesinin kapı zili çaldı. Eşi Yonca’yı kapıdaki polisleri duymadan önce uyandıran şey, golden retriever cinsi köpekleri Pablo’nun havlamaları oldu. O dönem araştırmacı gazeteci olan Ahmet, o zamanlar Pensilvanya’da yaşayan İslamcı vaiz Fethullah Gülen’e sadık polis memurları ve savcıların kendilerini soruşturan herkese karşı kullandığı geniş çaplı Ergenekon davaları kapsamında o gün gözaltına alındı. Ahmet’in yaptığı da tam olarak buydu. Henüz yayımlanmamış kitap taslağı İmamın Ordusu, Gülen takipçilerinin Türk polisini nasıl ele geçirdiğini anlatıyordu. Tutuklu yargılanarak bir yıl cezaevinde kaldı. Biz meslektaşları, Gülenist polis ve savcıların tehditleriyle bizzat yüzleşirken, onu desteklemek için düzenli olarak sokaklara çıkıp protestolar düzenledik. Bu dönem,Gülen hareketinin ordu, yargı ve güvenlik aygıtının gücünü kırmak amacıyla Ergenekon ve Balyoz gibi düzmece davalar kurguladığı Gülen-Erdoğan ittifakının en parlak zamanlarıydı.

Beş yıl sonra devlet Ahmet’in peşine yeniden düştü. Çünkü Ahmet sorular soruyor. Çünkü o parlak bir gazeteci. Temmuz 2016’daki başarısız darbe girişimi Erdoğan hükümetini eski Gülenist müttefiklerine karşı çevirdikten sonra Gülen en büyük terörist haline geldi ve ağı FETÖ olarak adlandırıldı. Değişmeyen şey ise devletin iktidardakileri soruşturan gazetecilere yaklaşımı oldu. Polis, Aralık 2016’da attığı tweetler ve Cumhuriyet gazetesindeki haberleri nedeniyle Ahmet’i tekrar gözaltına aldı. Bu kez terör örgütü propagandası suçlamasıyla 14 ay hapis yattı. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi daha sonra her iki tutuklama için de Türkiye aleyhine karar verdi ve ikinci davada suç işlediğine dair hiçbir zaman makul bir şüphe bulunmadığına hükmetti.

2018’de Kürt yanlısı HDP’den, 2023’te ise küçük bir sosyalist parti olan TİP’ten milletvekili seçildi. Milletvekilliği koltuğu ona gazeteciliğinin asla sağlayamadığı tek korumayı verdi: yasama dokunulmazlığı. En azından hepimiz öyle sanıyorduk.

Fon skandalı

Bu sonbaharın hikayesi, Türkiye’de “fon vurgunu” ya da fon skandalı olarak adlandırılan olayla başlıyor. Son birkaç yılda enflasyon altında ezilen Türk tasarruf sahipleri paralarını yatırım fonlarına yatırdı ve bu fonları yöneten bazı şirketlerin bu parayı, arkasındaki şirketlerin asla haklı çıkaramayacağı seviyelere kadar hisse fiyatlarını şişirmek için kullandığı iddia edildi.

Eylül ayında balon patladı. Sermaye piyasası düzenleyicisi yüzden fazla fonun tasfiye edilmesine karar verdi ve çoğu küçük tasarruf sahibi olan yaklaşık 455.000 kişi şimdi paralarının ne kadarını geri alabileceklerini öğrenmeyi bekliyor. Savcılar o zamandan beri fon yöneticilerini, eski düzenleyici kurum yetkililerini ve eski bir AKP’li bakanı tutukladı; Adalet Bakanı Akın Gürlek ise her tutuklama dalgasını bizzat duyurdu. Hükümet tüm bunları bir temizlik operasyonu olarak sunmak için büyük çaba sarf ediyor.

Ahmet, her zamanki Ahmet olarak, skandal, olağandışı hisse fiyatı hareketleri ve siyasi bağlantılı isimlerin vurgun yaptığına dair iddialar hakkında Erdoğan hükümetinin üyelerini amansızca sorguluyor. Doğrudan skandala karıştığı iddia edilen AKP içindeki üst düzey isimleri hedef alıyor.

Ahmet Şık’ın soruları belli ki AKP içindeki ve çevresindeki kişileri rahatsız etti ve bunun bedelini ilk ödeyen,Beyoğlu’ndaki bir meyhanede arkadaşı ve ortağı olan Ahmet Saymadı oldu. Ekim ayı başında yaklaşık elli narkotik polisi mekana baskın düzenledi. Hiçbir uyuşturucu madde bulamadılar ama Saymadı’yı yine de sözde “uyuşturucu kullanımını kolaylaştırmak” suçundan tutukladılar! O zamandan beri hapiste. Daha sonra Saymadı ifade verirken masaya bir pazarlık konulduğu iddiasını öğrendik: “Ahmet [fon skandalıyla ilgili] o tweeti silerse arkadaşını serbest bırakırız.” Söylemeye gerek yok, Şık tweeti silmedi; halen hapiste olan Saymadı da ondan böyle bir şey istemedi.

Ancak baskılar, Ahmet’in sessizliğini sağlamayı hedefleyen daha büyük riskler ve tehditlerle devam etti. Çevrimiçi bir karalama kampanyası Ahmet’in özel hayatına ve ailesine yöneldi ve doktorlarının stresten uzak durmasını söylediği Ahmet, Ekim ayında kalp bypass ameliyatı geçirmek zorunda kaldı. Hükümet yanlısı medya kuruluşları ise ardından dikkatlerini eşi Yonca’ya çevirdi.

Arkadaşından sonra şimdi de eşi

Bu sabah, golden retriever cinsi Pablo’nun (artık aramızda değil) polisin Ahmet için geldiği gün Yonca’yı uyandırmasından 15 yıl sonra, polis daireye tekrar geldi; bu kez doğrudan Yonca için. Alman Yeşiller Partisi ile ilişkili siyasi vakıf olan Heinrich Böll Vakfı’nın Türkiye temsilciliğinde yıllardır çalışan Yonca Verdioğlu Şık, “siyasi veya askeri casusluk” şüphesiyle gözaltına alındı. Suçlamanın saçmalığı beni söyleyecek söz bulamaz hale getiriyor. Saatler süren sorgunun ardından Yonca, ülkeden çıkışını engelleyen yurt dışı çıkış yasağıyla serbest bırakıldı.

Ahmet, Yonca ve Ahmet Saymadı uzun yıllardır benim arkadaşlarım. Bu süre zarfında Yonca, eşi de dahil olmak üzere gözaltına alınan veya susturulan pek çok gazetecinin yanında durdu ve birçoğumuz için bu davaların her birinde nazik, sakin ve güçlü bir varlık oldu. Hiç bulunmayan uyuşturucuların kullanımını kolaylaştırdığı iddiasıyla hala hapiste olan Ahmet Saymadı da öyle!

Arkadaşlarım oldukları için bu gidişat hakkında yazmak, haberini yaptığım hemen her şeyden daha zor. Aynı zamanda bu durum, Türkiye’deki otoriterleşmenin ulaştığı aşamaya ve kendi arkadaş çevrem dışında aynı muameleye maruz kalan pek çok insana dair daha büyük bir gerçeği ortaya koyuyor.

Örneğin, dokunulmazlığının nerede bittiğini keşfeden tek milletvekili Ahmet değil. Muhalefet milletvekili Deniz Yavuzyılmaz da fon skandalını derinlemesine araştırıyor. Savcıları skandalla bağlantılı siyasetçileri ve yetkilileri tespit etmeye çağırmasının ertesi günü, Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı eşi hakkında yağma ve dolandırıcılık suçlamalarıyla soruşturma başlattı. Gerçekten inanılmaz. Yasama dokunulmazlığı bu aşamada milletvekillerine çok az koruma sağlıyor gibi görünüyor.

Muhalefet belediye başkanları da İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun Mart 2025’te tutuklanmasından bu yana aynı yöntemin bir versiyonuyla karşı karşıya. Muhalefet yönetimindeki belediyelere yönelik yolsuzluk operasyonu dalgaları, hala görevde olanları giderek daha fazla bir hapishane hücresi ihtimali ile bizzat Erdoğan tarafından yakalarına takılacak bir AKP rozeti arasında bir seçimle baş başa bırakmış görünüyor. Bir hesaba göre, bu sonbaharda başka partilerden seçilen en az yetmiş beş belediye başkanı AKP’ye geçti; şüpheleniyorum ki birçoğu tutuklanan meslektaşlarının kaderinden kaçmayı umuyordu.

Vekaleten zorlama

Son on yılda Türkiye üzerine çalışan akademisyenlerin çoğu, ülkenin rejimini Levitsky ve Way tarafından ortaya atılan “rekabetçi otoriterlik” terimiyle tanımladı. Böyle bir rejimde seçimler, muhalefetin kazanabilmesi anlamında gerçektir; ancak oyun alanı mahkemeler, yandaş medya ve devlet kaynaklarıyla eğilmiştir. Türk akademisyenler Berk Esen ve Şebnem Gümüşçü, 2016’da Türkiye için bu tezi ortaya koydu. Muhalefet partisinin 2019’da İstanbul’daki ve 2024 yerel seçimlerinde ülke genelindeki zaferleri, rekabetçi kısmın hala önemli olduğunu doğruladı. Macaristan, Erdoğan ile uzun süre ders kitabı örneği olarak eşleştirilen Viktor Orbán’ın on altı yıl sonra iktidarı kaybetmesiyle bu Nisan ayında bunun ne kadar önemli olabileceğini gösterdi. Geçen yıl Journal of Democracy dergisinde Esen ve Gümüşçü, İmamoğlu’nun tutuklanmasının, seçimlerin devam ettiği ancak rejimin kaybetme ihtimalini tamamen ortadan kaldırmak için çalıştığı Rus ve Venezuelalı model olan “hegemonik otoriterliğe” doğru olası bir kaymaya işaret ettiğini savundu. En popüler rakip adayı hapse atmak, sistemin en tepesinde tam olarak bunu yapar.

Ahmet Şık’ın arkadaşlarının ve ailesinin hedef alınmasıyla Türkiye’deki rejim başka bir özelliğini daha ortaya koydu: vekaleten zorlama (coercion by proxy). Bu terim, yurt dışındaki bir muhalifi susturmak için ülke içindeki ailesini tutuklayan veya tehdit eden rejimleri tanımlar. 2016 ile 2019 yılları arasında sürgünde yaşayan yirmi dokuz Mısırlı gazeteci ve aktivistin Mısır’daki akrabaları hedef alındı. Ancak Rusya bu uygulamada özellikle ustalaşmıştır. 2014 yılında bir Moskova mahkemesi Aleksey Navalni’ye ertelenmiş hapis cezası verirken, hiçbir siyasi kariyeri olmayan kardeşi Oleg’i üç buçuk yıl boyunca bir ceza kolonisine gönderdi.

Türkiye örneği bu kataloğa yeni bir şey ekliyor. Her zaman yaptığı gibi, benim güzel ülkem! Vekaleten zorlama, Londra veya Washington’daki bir sürgün gibi devletin fiziksel olarak dokunamadığı kişilere ulaşmak için kullanılan bir araçtır. Ahmet Şık İstanbul’da yaşıyor ve Ankara’da mecliste görev yapıyor, ancak dokunulmazlığı onu yasal olarak erişilemez kılıyor. Bu nedenle rejim, otokrasilerin sıklıkla diasporalarına karşı kullandığı bir yöntemi yeniden uyarladı.

Bu yöntem dokunulmazlığı kaldırmaktan daha ucuzdur, çünkü mecliste oylama gerektirmez. Her dava sıradan bir adli mesele olarak sunulabilir: bir restoran veya bar sahibi için uyuşturucu suçlaması, bir milletvekilinin eşi için yağma suçlaması, bir Alman vakfında çalışan bir kadın için casusluk suçlaması. Sadece bu da değil. Muhalif bir figürün kendisine sorması gereken soruyu da değiştirir. Eskiden soru hapse girmeye razı olup olmadığıydı. Şimdi ise soru, sevdiği birinin kendi yerine oraya gönderilmesini görmeye razı olup olmadığına dönüşüyor.

Muhaliflerini ailelerinin ve arkadaşlarının peşine düşerek susturmaya çalışan bir rejime ne ad verirsiniz?

Başka bir eşik

Türkiye’deki her yeni baskı eylemini, karakteri zaten tanıdık olan bir otoriterliğin yeni bir kanıtı olarak görme eğilimi vardır. Tutuklanan bir başka gazeteci, yargılanan bir başka siyasetçi, formaliteye indirgenen bir başka anayasal güvence.Ve biliyorum ki insanlar dünyanın farklı köşelerinden bu hikayeleri duymaktan yoruldu.

Ancak tekrarlar, Türkiye’de yaşanıyor gibi görünen sinsi bir dönüşümü gizleyebilir.

Bu olayların birikimli etkisi, siyasi aktörlerin muhalefet etmenin risklerini hesaplama biçimini değiştiriyor olabilir.Muhalefet siyasetiyle uğraşan herkes için bu hesaplama daha az bireysel, daha mahrem ve ahlaki açıdan daha ağır bir yüke dönüşüyor. Soru artık sadece birinin inandığı bir şey uğruna hapse girmeye razı olup olmadığı değil. Sevdiği insanları gözaltına alınma, toplum önünde küçük düşürülme veya mesleki olarak mahvolma ihtimaline maruz bırakmaya razı olup olmadığıdır.

Bu bambaşka bir pazarlıktır. Acımasız bir pazarlık.

Baskının en eksiksiz şekilde, devletin artık tehdit savurmasına gerek kalmadığında başarılı olduğunu biliyoruz. İnsanlar bunu kendileri öngörür. Açıklamalarını düzenler veya silerler, röportajları reddederler, araştırmalardan vazgeçerler ve konuşmanın pervasızlık olduğuna birbirlerini ikna ederler. Ve bunu yapmak için son derece saygın nedenleri olabilir. Bir ebeveynin çocuğuna karşı sorumlulukları vardır. Bir eş, hayatını paylaştığı kişi için endişelenir. Bir gazeteci, bir meslektaşının hapse girme ihtimaline kayıtsız kalamaz.

Bu, otoriter konsolidasyonun özellikle sinsi bir biçimidir; çünkü bireylerin sevdiklerine duyduğu ahlaki bağlılığı, kamusal cesaretlerine karşı kullanır. Üstelik bunun mutlaka tek bir merkezden yönetilen bir operasyon olması da gerekmez.Siyasallaşmış yargı makamları, partizan medya kuruluşları, sosyal medya trolleri ve iktidar koalisyonu içindeki fırsatçılar,kendi çıkarlarının peşinden koşarken ortak bir sindirme iklimine katkıda bulunabilirler. Bazıları siyasi lütuf, bazıları nüfuz veya kişisel çıkar arayabilir. Bazıları ise kendilerini kovuşturma veya hapsedilmekten korumaya çalışabilir. Böyle bir ortamda gücün kötüye kullanılması ve muhalefetin susturulması kendi kendini üreten bir hale gelebilir.

Ahmet Şık hikayesini bu kadar rahatsız edici kılan şey, Türkiye’nin siyasi düzenindeki pek çok dönüşümü bizzat yaşamış olmasıdır. Gülen hareketi güçlüyken hapse atıldı, hareket hükümetin düşmanı haline geldikten sonra tekrar hapse atıldı ve kendisine bunca şeye mal olan soruları sormaya devam etmesine anayasal korumaların izin vereceği umuduyla meclise girdi. Şimdi ise bu korumalar, çevresindeki insanların kırılganlığı üzerinden sınanıyor.

Türkiye’de hala muhalefet partileri, seçimler, milletvekilleri, bazı gazeteler ve mahkemeler var. Bunların varlığını sürdürmesi önemli. Elbette. Ancak bu kurumların demokratik amacı ağır bir şekilde zedelenmiş durumda. Öyle zedelenmiş ki, iktidara meydan okumak veya onu denetlemek için bu kurumları kullanan insanlar, ailelerinin özgürlüğünden ve güvenliğinden endişe duyuyor.

Bir zamanlar Türkiye’de muhalefet etmenin bedeli, esas olarak kişinin işini, özgürlüğünü veya siyasi kariyerini kaybetme ihtimali olarak anlaşılırdı.

Şimdi ise sevgi, dostluk ve aile, siyasi kırılganlıklar listesine eklendi.

***

Ezgi Başaran’ın bu yazısı ilk olarak yazarın Angle, Anchor, and Voice adlı blogunda yayımlandı. Yazının İngilizce orijinali burada.