Türkiye–Endonezya İlişkilerinde Yeni Ufuk: Stratejik Ortaklıktan Ortak Geleceğe

On beş saatlik yolculuğun ardından Endonezya’ya bu kez Cakarta’dan değil, Bali’den giriş yaptım. Bir sonraki durağım, küresel enerji, altyapı ve tedarik zincirlerinin geleceği üzerine konuşacağım Singapur.

Dünyanın pek çok yerini gezdim. Ancak Bali, kalkınmaya farklı bir pencereden bakmamı sağladı. Pirinç terasları, tapınakları, tropikal doğası ve güler yüzlü insanları elbette büyüleyici. Fakat beni asıl etkileyen, bütün bunların etrafında gelişen ekonomik ve toplumsal yaşam.

Ubud sanat, sağlık, yoga ve konaklama hizmetlerinin merkezi hâline gelmiş. Canggu ise girişimcileri, uluslararası profesyonelleri ve yatırımcıları çekiyor. Burada giderek büyüyen bir Türk topluluğu da var.

Bali’de, burada yaşayan dostum iş insanı Vaner Güzey’in evinde kalıyorum. Kişisel gelişim, girişimcilik ve Türkiye ile Endonezya arasında iş bağlantıları geliştirme konularında zengin deneyime sahip. Yerel iş ortamını tanıması, uluslararası ilişkileri ve iki ülke arasındaki fırsatlara ilişkin gözlemleri son derece değerli.

Onunla sohbetlerimiz, diplomasi ve uluslararası iş dünyasında yıllar içinde edindiğim bir kanaati yeniden güçlendirdi: Ülkeler arasında kalıcı ekonomik ilişkiler yalnızca hükümetler tarafından kurulmaz. Farklı kültürleri anlayan, güven geliştiren ve kişisel ilişkileri üretken ortaklıklara dönüştüren insanlar da en az devletler kadar önemlidir.

Bali’de insanın kendisini iyi hissetmesi, adeta endorfin seviyesinin yükselmesi şaşırtıcı değil. Ancak adanın cazibesi doğal güzelliklerinin ve görece hesaplı yaşam koşullarının çok ötesinde.

Aile, ibadet ve sofra: Bali’nin sessiz gücü

Bali’de konuştuğum insanlara hayatlarında en önemli şeyin ne olduğunu sorduğumda üç cevap tekrar tekrar karşıma çıktı: Aile, ibadet ve yemek.

Ağırlıklı olarak Hindu kültürünün yaşandığı Bali’de dinî törenler, günlük adaklar ve geniş aile ilişkileri hayatın ayrılmaz parçaları. Geleneksel aile yerleşkelerinin çoğunda küçük bir aile tapınağı bulunuyor. Birlikte yemek yemek ise yalnızca beslenmek değil; aidiyetin, misafirperverliğin ve dayanışmanın ifadesi.

Bu gözlemin ekonomik açıdan da önemli bir anlamı var.

Refahı yalnızca millî gelir, ihracat ve teknolojik gelişmişlikle ölçemeyiz. Toplumsal dayanışma, kültürel süreklilik ve yaşam kalitesi de kalkınmanın temel unsurlarıdır.

Elbette artan gayrimenkul fiyatları, trafik, su sıkıntısı ve aşırı turizm Bali’nin bu hassas dengesini tehdit ediyor.

Adanın geleceği, ekonomik büyümeyi kendisini özel kılan kültürel ve doğal değerlerle uzlaştırabilmesine bağlı.

Bali’nin arkasındaki sanayi devi

Bali’nin sakin atmosferinin arkasında Güneydoğu Asya’nın en büyük ekonomisi bulunuyor.

Yaklaşık 285 milyon nüfusu, 1,5 trilyon dolara yaklaşan millî geliri ve yüzde 5 civarındaki yıllık büyümesiyle Endonezya, yalnızca bir turizm ülkesi veya palm yağı ve kömür ihracatçısı değil.

Otomotiv, elektronik, tekstil, kimya, metalürji ve gıda işlemede önemli bir sanayi altyapısına sahip. Tarım, ormancılık ve balıkçılık da istihdam ve ihracat bakımından güçlü sektörler.

Şahsen burada yatırım yapacak olsam geleneksel el sanatlarına, antikalara, ahşap mobilyaya, özgün tasarım ürünlerine, katma değerli tarıma ve enerjiye özellikle odaklanırdım.

Yerel ustalığı çağdaş tasarımla, güçlü markalarla ve uluslararası dağıtım ağlarıyla buluşturmak ciddi değer yaratabilir.

Çin, Endonezya’nın en önemli ticaret ve yatırım ortaklarından. Japonya, Güney Kore, ABD ve Singapur da ekonomik ilişkilerinde belirleyici rol oynuyor.

Dünyanın en büyük nikel üreticisi olan Endonezya, ham madde ihracatından batarya, elektrikli araç ve ileri metalürji üretimine geçmek istiyor.

Ancak yabancı teknolojiye ve sermayeye bağımlılık, çevresel sorunlar, altyapı eksiklikleri ve düşük verimlilik önemli engeller.

Türkiye de bu sorunları yakından tanıyor. Orta gelir tuzağından çıkmak, yalnızca üretimi artırmakla değil; yenilikçilik, güçlü markalar, kurumsal kapasite ve yüksek katma değer yaratmakla mümkün.

Enerji ve jeopolitik: Birbirini tamamlayan iki güç

Endonezya önemli kömür, petrol, doğal gaz, jeotermal ve yenilenebilir enerji kaynaklarına sahip. Ancak sanayileşme ve şehirleşme, güvenilir elektrik arzına, modern iletim şebekelerine ve enerji depolama yatırımlarına olan ihtiyacı artırıyor.

Türkiye’nin enerji mühendisliği, elektrik ekipmanları, jeotermal teknolojileri ve altyapı inşaatındaki yetkinlikleri burada ciddi işbirliği fırsatları sunuyor.

Coğrafya da bu ortaklığı destekliyor.

Endonezya, Hint ve Pasifik okyanuslarını birbirine bağlayan Malakka, Sunda ve Lombok geçişlerinin yakınında bulunuyor. Türkiye ise Avrupa, Karadeniz, Kafkasya ve Orta Doğu arasında stratejik bir konuma sahip.

Her iki ülke de büyük güçler arasındaki rekabeti yönetirken stratejik özerkliğini korumaya çalışıyor.

Bu tamamlayıcı avantajlar ortak yatırımlara, denizcilik hizmetlerine, lojistik koridorlarına ve üçüncü pazarlara yönelik üretim ortaklıklarına dönüştürülebilir.

Savunma sanayiinde stratejik sıçrama

Savunma sanayii, Türkiye–Endonezya ilişkilerinin en güçlü alanlarından biri hâline geldi.

2025’te açıklanan 48 adet KAAN savaş uçağı anlaşması, FNSS–PT Pindad Kaplan MT orta sınıf tank ortaklığı ve Baykar’ın Endonezyalı şirketlerle geliştirdiği işbirlikleri bunun önemli göstergeleri.

Ekim 2026’da Türkiye, Endonezya, Pakistan ve Katar arasında imzalanan Bedir Mutabakat Zaptı da savunma sanayii işbirliği, teknoloji transferi ve ortak araştırmalar açısından yeni bir çerçeve oluşturuyor.

Ancak asıl fırsat, savunma sanayiinin ötesinde.

Havacılık, elektronik, yapay zekâ, siber güvenlik, ileri malzemeler ve gemi inşasında ortak teknoloji geliştirmek neden mümkün olmasın?

Savunma alanında oluşan stratejik güven, daha geniş sanayi ve teknoloji ortaklıklarının temeline dönüşmeli.

Erbakan’ın D-8 vizyonunu yeniden düşünmek

Endonezya, 1997’de dönemin Başbakanı Necmettin Erbakan’ın öncülüğünde İstanbul’da kurulan D-8’in sekiz kurucu üyesinden biriydi.

Amaç, gelişmekte olan büyük ekonomiler arasında ticaret, yatırım ve teknoloji işbirliğini güçlendirmekti.

Aradan yaklaşık otuz yıl geçti. Azerbaycan’ın katılımıyla üye sayısı dokuza yükseldi. Endonezya, örgütün 2026–2027 dönem başkanlığını yürütüyor.

Ancak ortaya çıkan ekonomik sonuçlar, mevcut potansiyelin oldukça gerisinde.

D-8’i yeniden canlandırmak için daha fazla zirve ve bildiri değil; ticari bakımdan uygulanabilir enerji, sanayi, teknoloji ve ticaret finansmanı projeleri gerekiyor.

Türkiye ve Endonezya bu dönüşümün öncülüğünü üstlenebilir.

Diplomatik yakınlıktan ekonomik sonuçlara

Cakarta Büyükelçimiz Prof. Dr. Talip Küçükcan’ın ikili ilişkilere kazandırdığı ivmeyi özellikle önemsiyorum.

Kanaatimce kendisi, geleneksel diplomasi mesleğinin dışından büyükelçiliğe atanan isimler arasında başarılı örneklerden biri.

Akademik birikimini iş dünyası, üniversiteler, sivil toplum ve kamu kurumlarıyla güçlü ilişkiler kurma becerisiyle birleştiriyor.

Modern ekonomik diplomasinin tam da böyle geniş bir etkileşim ağına ihtiyacı var.

Buna rağmen 2025’te yaklaşık 2,6 milyar dolar düzeyinde kalan ve Türkiye aleyhine ciddi açık veren ikili ticaret, iki ekonominin gerçek potansiyelini yansıtmıyor.

10 milyar dolarlık ticaret hedefine ulaşmak için siyasi iradenin şirketler, yatırım finansmanı, güvenilir lojistik bağlantıları ve ölçülebilir ticari sonuçlarla desteklenmesi gerekiyor.

Türkiye için beş stratejik öncelik

Birincisi, Endonezya’yı ASEAN’a açılan bir kapı olarak görelim. Yalnızca ihracat pazarı değil, ortak üretim, yatırım ve bölgesel pazarlara erişim merkezi olarak değerlendirelim.

İkincisi, enerji ve kritik minerallere odaklanalım. Jeotermal enerji, elektrik şebekeleri, nikel işleme, batarya ve enerji depolama alanlarında finansmanı hazırlanmış ortak projeler geliştirelim.

Üçüncüsü, teknoloji işbirliğini genişletelim. Savunma sanayiinde oluşan güveni sivil havacılık, elektronik, yazılım ve ileri mühendisliğe taşıyalım.

Dördüncüsü, D-8’i somut projelerle canlandıralım. İstanbul–Cakarta ekseninde sanayi, denizcilik, altyapı yatırımcıları ve finans kuruluşlarını bir araya getiren bir platform oluşturalım.

Beşincisi, uygulamayı kurumsallaştıralım. Büyükelçilikler, DEİK, Endonezya Ticaret ve Sanayi Odası (KADIN) ve yatırım kuruluşlarıyla 20 öncelikli proje belirleyelim. Her projenin ticari sorumlusu, finansman modeli ve takvimi olsun.

Başarıyı imzalanan mutabakatlarla değil; gerçekleşen yatırımlar, yaratılan istihdam, geliştirilen teknolojiler ve kurulan işletmelerle ölçelim.

Bali’den ayrılırken

Bali bana iki önemli gerçeği yeniden hatırlattı.

Birincisi, refah yalnızca ekonomik büyümeden ibaret değil. Aile bağları, kültürel kimlik, inanç, paylaşılan sofralar ve doğal çevre kalkınmanın önündeki engeller değil; doğru korunduklarında en büyük zenginlik kaynakları olabilir.

İkincisi, Endonezya Türkiye’nin stratejik potansiyelini henüz yeterince değerlendiremediği ortaklarından biri.

Ciddi bir Türkiye Hint-Pasifik stratejisinin merkezinde Endonezya’ya önemli bir yer ayrılmalı. Sanayi, enerji, teknoloji, denizcilik ve yatırımlarda uzun vadeli ortaklıklar geliştirilmelidir.

Önümüzdeki yirmi yılda en başarılı ülkeler mutlaka en fazla doğal kaynağa sahip olanlar olmayacak. Uzak coğrafyalar arasında güven kurabilen, birbirini tamamlayan yetenekleri birleştiren ve kalıcı ekonomik değer yaratabilen ülkeler öne çıkacak.

Asıl fırsat, Türkiye ile Endonezya’nın yalnızca daha fazla ticaret yapması değil; birbirlerinin ekonomik geleceğini birlikte şekillendirmesi ve yükselen Hint-Pasifik düzeninde daha güçlü bir konum kazanmasıdır.