Ya Asya’nın Deniz Atardamarları Kesilirse?

Bir pazartesi sabahı Malakka ve Singapur boğazlarından geçişin aniden güvensiz hâle geldiğini düşünün.

Bir tanker kazası, deniz mayınları, büyük bir siber saldırı veya bölgesel askerî çatışma… Boğazın fiziken kapanması bile gerekmiyor. Sigorta şirketlerinin teminatı çekmesi, armatörlerin gemilerini bölgeden uzaklaştırması yeterli.

Ardından Tayvan çevresindeki gerilim tırmanıyor. Füze tatbikatları deniz alanlarını kapatıyor, konteyner gemileri rota değiştiriyor, havayolları bölgeden kaçınıyor.

Asya’nın deniz atardamarlarının kapandığını hiçbir hükümetin ilan etmesine gerek yok.

Kararı birkaç saat içinde sigortacılar, armatörler, bankalar ve emtia tacirleri verir.

İlk 72 saat

İlk darbe fiziksel kıtlıktan önce piyasalarda hissedilir.

Tankerler yavaşlar, LNG gemileri rota değiştirir, navlun ve savaş riski primleri sıçrar. Petrol ve doğalgaz fiyatları, ortada henüz gerçek bir arz açığı yokken yükselmeye başlar.

Çünkü Malakka, Singapur ve Tayvan birbirinden bağımsız üç coğrafi nokta değil. Birlikte Asya ekonomisinin dolaşım sistemini oluşturuyorlar.

Malakka’dan günde kabaca 20 milyon varilin üzerinde petrol ve petrol ürünü geçiyor. Buna LNG, kömür, demir cevheri, gıda ve konteyner yüklerini ekleyin.

Singapur ise yalnızca bir liman değil; rafinaj, gemi yakıtı, emtia ticareti, finansman ve deniz sigortasının merkezlerinden biri.

Tayvan çevresi de dünyanın en kritik yarı iletken ve ileri imalat kümelerinin kapısı.

Bu yüzden ilk duran yer petrol rafinerisi olmayabilir. Tayvan’dan çip bekleyen bir otomobil fabrikası olabilir.

Çin iki kez vurulur

Pekin için bu, yıllardır konuşulan “Malakka ikilemi”nin gerçeğe dönüşmesidir.

Çin hem dünyanın en büyük enerji ve hammadde ithalatçılarından biri hem de en büyük sanayi ihracatçısı. Deniz yollarındaki kesinti onu iki taraftan vurur.

Stratejik petrol stokları devreye girer; Rusya, Orta Asya ve Myanmar’dan gelen boru hatlarının kapasitesi zorlanır. Kömür üretimi artırılır, kritik sektörlere enerji önceliği verilir.

Ancak burada önemli bir gerçek var: Boru hatları, demiryolları ve Kuşak ve Yol koridorları deniz taşımacılığının alternatifi değil, sigortasıdır.

Bir büyük konteyner gemisinin taşıdığı yükü karadan taşımak için onlarca tren gerekir.

Tayvan’ın saati daha hızlı işler

En kırılgan ekonomi ise Tayvan’dır.

Çin’in kıtasal derinliği ve kara bağlantıları var. Tayvan enerji ve kritik sanayi girdilerinin büyük bölümünü denizden getiriyor.

Özellikle LNG kritik.

Çip fabrikaları yalnızca silikona ihtiyaç duymuyor: Kesintisiz elektrik, ultra saf su, özel kimyasallar, endüstriyel gazlar ve binlerce parçadan oluşan karmaşık bir tedarik zinciri gerekiyor.

Birkaç haftalık ciddi abluka halinde mesele artık çip ihracatı değil, sivil ekonomi ile savunmanın aynı anda nasıl ayakta tutulacağı olur.

Başka yoldan gidemezler mi?

Gidebilirler.

Sunda, Lombok, Makassar, Ombai-Wetar; Tayvan’ın doğusunda Luzon ve Bashi kanalları…

Fakat daha uzun rota daha fazla yakıt, daha yüksek navlun ve daha az gemi kapasitesi demektir.

Malakka baypas edilebilir.

Ama aynı kapasiteyle değil.

Tayvan Boğazı da coğrafi olarak dolaşılabilir. Fakat geniş çaplı bir Tayvan çatışması dolaşılamaz.

Üç gün, üç hafta, üç ay

Üç günlük kesinti piyasaları sarsar.

Üç hafta fabrikaları durdurmaya başlar.

Üç ay ise enerji, çip, otomotiv, elektronik, makine ve finans kanalları üzerinden küresel ekonomiyi ciddi bir durgunluk riskiyle karşı karşıya bırakır.

Türkiye de bunun dışında kalamaz. Enerji faturası yükselir, Uzak Doğu’dan gelen ara malları gecikir, navlun ve sigorta maliyetleri artar.

Orta Koridor, Bakü-Tiflis-Kars hattı, Ceyhan ve Türk limanlarının stratejik değeri yükselir; fakat bunların Asya deniz ticaretinin devasa hacmini ikame edebileceğini düşünmek gerçekçi değildir.

Asıl ders başka.

Son otuz yılın küreselleşmesi en kısa rota, en düşük stok ve en ucuz tedarikçi üzerine kuruldu.

Yeni dönemin anahtar kelimesi yedeklilik olacak: alternatif liman, alternatif tedarikçi, daha büyük enerji ve kritik malzeme stokları, güçlü demiryolları, korunan denizaltı kabloları ve kriz anında devreye girecek sigorta mekanizmaları.

Yedeklilik normal zamanda pahalı görünür.

Ta ki bir pazartesi sabahı en kısa rota ortadan kaybolana kadar.