Caz Amerika’da doğdu ama eleştirmenler neden Avrupalı?

Bugün  ilk başta bana bir süredir hayli tuhaf gelen bir konuya  değinmek zorundayım. Caz Amerika’da doğup büyümüş ve oradan bütün dünyaya yayılmış olsa da, esaslı caz teorisyenleri ve eleştirmenleri çoğunlukla Avrupa kökenlidirler. (Nat Hentoff gibi iyi Amerikan eleştirmenler tabii ki vardır.) Bu, oldukça şaşırtıcıdır. Joachim Berendt caz üzerine çalışmasında bu konuya da dikkat çekmiş ama bunun nedenini anlatmaya pek girmemiştir.

Tabii ki, cazın pratiği başka teorisi başka denilerek, yani kolaya kaçarak iş bir kenara bırakılabilir ama bu beni hiç tatmin etmiyor. Ben illa ki bunun bir gerekçesinin olduğunu düşünüp, araştırmak istedim.

Bunun temeldeki nedenini Avrupa’daki klasik müziğin gelişimini inceleyerek bulabileceğimize inanıyorum.

Avrupa’da klasik müziğin doğup gelişmesinde vizyon sahibi müzisyenlerin, büyük düşünürlerin, Mozart gibi çocuk yaşta bile dâhi olanların belirleyici etkisi vardı elbette. ama bence her şeyin oluşmasında yartmaya uygun bir ortamın var olmasının önemi de çok büyüktü.

Bu ortamın oluşmasında besteciler davranışlarıyla, ilişkileriyle ve tabii ki müzikleriyle belirleyiciydiler ama bunu destekleyen klasik müzik yayınları ve eleştirmenler, çok canlı bir dinleyici topluluğu ve onların arasındaki dedikodular ve tartışmalar, çoğunluğu para sorunu çeken bestecileri koruyan insanlar ve onlar arasındaki dedikodular ve ilişkiler, ve hatta bestecilere bazen ilham veren bazen de ilhamlarını öldüren  gönül ilişkileri de olmasaydı o ortam tam oluşamaz ve klasik müzik de aynı şekilde gelişemezdi. Bu ortamı bütün boyutlarıyla anlatmak için “Musical Europe” kavramı da kullanılmaktadır.

Bence bu ortamın oluşmasında önemli yeri olan klasik müzik yayıncılığı ve eleştirmenler, daha sonra Amerika’da doğup gelişen cazın da teorisyenlerinin ve eleştirmenlerinin Avrupa’da var olabilmesinin temelini oluşturmuştur. Avrupa’da klasik müziğin gelişim sürecinde bir eleştiri/yayıncı kültürü de oluşmuştu ve bunun devamını getirenler, klasik müzik ile birlikte ileride cazı da değerlendirmeye başlamışlardı.

Zaten klasik müzikteki gelişmeler ve yenilikler daima cazı da direkt etkilemiştir; İki tür arasındaki karşılıklı etkileşim böyle olunca klasik müzik yayıncıları cazı da değerlendirme vizyonlarının içine almakta zorlanmamıştır.

Büyük bestecilerin bazıları da bazen paraya ihtiyaç duyduklarından bazen de sadece müziğin teorisine katkıları olsun diye eleştiri yazma işine girmişlerdir. Bu da müzik eleştirisi ortamına kalite katan bir gelişme olmuştur.

Örneğin, Berlioz’un klasik müzik üzerine gazete yazıları bugün okunduğunda bile insana büyük keyif veren bir yazınsal ustalık içermektedir. Debussy de faturalarını ödemek için gazetede müzik eleştirmenliğine soyunduğunda, onun da Berlioz gibi yetenekli olduğu görülmüştür. Wagner hayatta var olabilecek her sorun hakkında fikir bildirdiğinden ve yazı da yazdığından müzik eleştirisine de girmiştir. Schumann ise işi bir adım ileriye götürerek çıkardığı “Neue Zeitschrift Für Musik” dergisiyle hem klasik müziğin tartışmalarla gelişeceği ortamın oluşmasına katkıda bulunmuş hem de yazdığı kaliteli yazılarla beyinleri açmıştır.

İşte Avrupa’daki bu gelenek, ileride caz konusunda yayıncılığın da o coğrafyada oluşmasına katkıda bulunmuş olmalı diye düşünüyorum.