Dışişleri Memuru mu Diplomat mı?

Meslek hayatım boyunca bana en çok düşündüren cümlelerden birini dostum Büyükelçi Uğur Ergun kurmuştu.

Galata’da yaptığımız uzun sohbetlerden birinde sakin bir şekilde şöyle demişti:

“Dışişleri memuru olmak başka şeydir, diplomat olmak başka.”

İlk bakışta basit görünen bu cümle aslında bir meslek tanımından çok daha fazlasını içeriyordu.

Devlet yönetimine, liderliğe, kurum kültürüne ve hatta bir ülkenin dünyaya bakışına dair derin bir sorgulamayı içinde barındırıyordu.

Uğur Ergun yıllar önce resmî görevinden ayrıldı. Ama doğrusu diplomasiyi hiç bırakmadı.

Sadece adresi değişti.

Ben buna zaman zaman “Galata diplomasisi” diyorum.

Çünkü onu bugün de İstanbul’un eski sokaklarında, sanat galerilerinde, kahvelerinde ve dost meclislerinde farklı insanları bir araya getirirken görüyorum.

Artık devletler arasında müzakere yürütmüyor olabilir.

Ama insanlar arasında güven inşa ediyor.

Resmî anlaşmalar hazırlamıyor olabilir.

Ama farklı fikirler arasında köprüler kuruyor.

Ve bana yıllar içinde şunu öğretti:

Diplomasi aslında bir meslekten çok bir zihniyet meselesidir.

Her diplomat dışişleri mensubudur. Ama her dışişleri mensubu diplomat değildir.

Aradaki fark makam değildir.

Unvan değildir.

Kartvizit hiç değildir.

Aradaki fark dünyayı okuma biçimidir.

Memur Düzeni Korur, Diplomat Geleceği Okur

Devletlerin iyi memurlara ihtiyacı vardır.

Dosya hazırlayanlara.

Prosedürü bilenlere.

Sistemi çalıştıranlara.

Kuralları uygulayanlara.

Bunlar olmadan hiçbir kurum ayakta kalamaz.

Ama devletleri ileri taşıyanlar yalnızca bunlar değildir.

Gerçek diplomat verilen görevi yerine getiren kişi değildir.

Henüz ortada görünmeyen fırsatları ve riskleri görebilen kişidir.

Olayları değil eğilimleri okur.

Başlıklara değil dinamiklere bakar.

Bugünü değil yarını düşünür.

Bir kriz ortaya çıktığında ne yapılacağını bilmek önemlidir.

Ama büyük diplomatlar krizin gelmekte olduğunu önceden görebilen insanlardır.

Çünkü diplomasi aslında geleceği erken okuma sanatıdır.

Belki de diplomat ile memur arasındaki en önemli fark budur.

Memur talimat uygular.

Diplomat seçenek üretir.

Memur mevcut düzeni sürdürür.

Diplomat yeni imkânlar yaratır.

Ve gerektiğinde karar vericilere duymak istediklerini değil, duymaları gerekenleri söyler.

Tarih boyunca devletler çoğu zaman düşmanlarının gücü nedeniyle değil, kendi içlerinde gerçekleri duyamadıkları için hata yapmıştır.

Diplomasi Mesai Bitince Başlar

Uğur Ergun’un anlattığı bir anı bu gerçeği çok güzel özetler.

Amerika Dairesi’nde görev yaptıkları yıllarda ekip işlerini gün içinde tamamlar ve mesai bitiminde bakanlıktan ayrılırmış.

O yıllarda ise geç saate kadar makamda oturmak çalışkanlık göstergesi sayılırmış.

Diğer dairelerden arkadaşları takılırmış:

“Galiba sizin işiniz az, hep erken çıkıyorsunuz.”

Oysa Amerika Dairesi’nin işinin az olabileceğini düşünmek bile başlı başına bir yanlış anlamaydı.

Bir gün Amerikalı bir şirketin işe alım ilanını panoya asmışlar.

İlanda özetle şu fikir yer alıyormuş:

“Mesai sonrası hayatı olmayan insanları işe almak istemiyoruz.”

Neden?

Çünkü insanı tanımayan dünyayı anlayamaz.

Sosyal çevresi olmayan ilişki kuramaz.

Kültürle temas etmeyen farklı toplumları okuyamaz.

Diplomatın gerçek mesaisi çoğu zaman makam odasının dışında başlar.

Çünkü büyük anlaşmalar çoğu zaman müzakere masasında değil, güven ortamında doğar.

Benim Asıl Diplomasi Eğitimim Dışişleri’nden Sonra Başladı

İşin ilginç tarafı, ben diplomasi hakkında en önemli derslerimin bir bölümünü Dışişleri’nden ayrıldıktan sonra öğrendim.

OECD’de…

Uluslararası Enerji Ajansı’nda…

Asya Kalkınma Bankası’nda…

British Gas’ta…

Yatırım dünyasında…

Yönetim kurullarında…

Ve bugün London Energy Club çatısı altında dünyanın dört bir yanındaki temaslarımda…

Aynı gerçeği tekrar tekrar gördüm.

Araçlar değişiyor.

Kurumlar değişiyor.

Kartvizitler değişiyor.

Ama diplomasinin özü değişmiyor.

İnsanlar arasında güven oluşturmak.

Çıkarları ortak zeminde buluşturmak.

Çatışmayı iş birliğine dönüştürmek.

Bugün bir enerji projesi geliştirirken de diplomasi yapıyorsunuz.

Bir yatırımcıyı ikna ederken de.

Bir teknoloji ortaklığı kurarken de.

Bir üniversiteyi başka bir üniversiteyle buluştururken de.

Diplomasi aslında güven üretme sanatıdır.

21. Yüzyılın Diplomatı Nasıl Olmalı?

Soğuk Savaş döneminin diplomatı ile bugünün diplomatı aynı değil.

Artık yalnız uluslararası hukuk bilmek yetmiyor.

Enerji dönüşümünü anlamak gerekiyor.

Yapay zekâyı takip etmek gerekiyor.

Veri ekonomisini anlamak gerekiyor.

Finansal sistemleri bilmek gerekiyor.

Kritik minerallerin jeopolitiğini okumak gerekiyor.

Çünkü günümüzün güç mücadeleleri yalnız sınırlar üzerinde yaşanmıyor.

Tedarik zincirleri üzerinde yaşanıyor.

Veri merkezleri üzerinde yaşanıyor.

Teknoloji standartları üzerinde yaşanıyor.

Sermaye akımları üzerinde yaşanıyor.

Diplomatın dünyası artık yalnız dış politika değil.

Ekonomi.

Teknoloji.

Enerji.

Finans.

Ve insan davranışlarıdır.

Türkiye İçin Dört Stratejik Öncelik

Birincisi, diplomat yetiştirmeyi sıradan bir personel politikası olarak değil, milli güvenlik meselesi olarak görmeliyiz.

İkincisi, büyükelçilikleri yalnız rapor yazan kurumlar olmaktan çıkarıp yatırım, teknoloji ve ticaret merkezlerine dönüştürmeliyiz.

Üçüncüsü, devlet ile özel sektör, akademi ve düşünce kuruluşları arasındaki duvarları kaldırmalıyız. Farklı dünyaları tanıyan insanlar daha iyi diplomat olur.

Dördüncüsü ve belki de en önemlisi, entelektüel cesareti ödüllendirmeliyiz. Farklı düşünebilen, sorgulayabilen ve gerektiğinde rahatsız edici gerçekleri söyleyebilen insanlar olmadan güçlü diplomasi kurulamaz.

Ana mesajım

Devletler kurumlarla ayakta kalır.

Ama tarih kurumları değil, vizyon sahibi insanları hatırlar.

Dışişleri memuru devleti temsil eder.

Gerçek diplomat ise devletin ufkunu genişletir.

Yeni kapılar açar.

Yeni fırsatlar yaratır.

Ve geleceği bugünden okumaya çalışır.

Bugün Türkiye’nin ihtiyacı daha fazla evrak yöneten insan değildir.

Daha fazla stratejisttir.

Daha fazla köprü kurucudur.

Daha fazla güven üreticisidir.

Daha fazla gerçek diplomattır.

Çünkü 21. yüzyılın rekabeti artık yalnız ordular arasında yaşanmıyor.

Zihinler arasında yaşanıyor.

Teknolojiler arasında yaşanıyor.

Fikirler arasında yaşanıyor.

Ve bu yarışta en büyük sermaye ne doğal kaynaklardır ne de silahlar.

En büyük sermaye vizyondur.

Güvenilirliktir.

Stratejik hayal gücüdür.

Ve hepsinin üzerinde, hiç kaybolmaması gereken bir merak duygusudur.

Çünkü ufku geniş olmayan devletlerin etki alanı da geniş olmaz.