Enerji Bağımsızlığının Jeopolitiği: Nükleer Güç ve Çeşitlendirme Arayışı

Türkiye, altı reaktörlü ve 4,5 GW kapasiteli olası bir nükleer santralin fizibilite çalışmalarını yürütmek üzere 12 Kasım’da Kanadalı AtkinsRéalis şirketi ile bir anlaşma imzaladı. Bu adım, Türkiye’nin nükleer programını şu anda Rusya’nın Rosatom şirketi tarafından inşa edilen 4,8 GW’lık Akkuyu santralinin ötesine taşıma yönündeki artan çabalarını ortaya koyuyor. Anlaşma aynı zamanda Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın ülkenin nükleer kapasitesini artırma hedefiyle de örtüşüyor; zira nükleer enerjinin 2040 yılına kadar elektrik talebinin %11’ini karşılaması bekleniyor.

Ancak bu nükleer atılım yalnızca Türkiye ile sınırlı değil. Halihazırda inşa halinde olan tüm yeni reaktörlerin %73’üne ev sahipliği yapan Asya, yeni nükleer santral kurulum süreçlerine öncülük ediyor. Dünyada nükleer güç kapasitesini en hızlı artıran ülkelere yakından bakıldığında ise ilk sırada Çin yer alırken; onu Hindistan, Rusya, Türkiye, Birleşik Krallık ve Güney Kore takip ediyor. Görünüşte birbirinden çok farklı olan bu ülkeler önemli bir ortak özelliği paylaşıyor: Rusya hariç tamamı net petrol ve doğal gaz ithalatçısı.

Bu nükleer genişleme çabalarının şekillendiği jeopolitik bağlam ise ayrıca dikkat çekici. Özellikle elektrik talebinin arttığı bir dönemde çatışmaların, yaptırımların ve uluslararası enerji tedarik zincirlerindeki aksamaların ithal hidrokarbonlara bağımlılıktan kaynaklanan kırılganlıkları açığa çıkarmasıyla birlikte, bu ülkelerin nükleer hedefleri giderek artan bir jeopolitik belirsizlik ortamında hayata geçiriliyor.

Daha önceki analizler, jeopolitik dalgalanmaların ülkeleri petrol ve gaz tedarik zincirlerini çeşitlendirmeye nasıl ittiğini incelemişti. Ne var ki giderek belirsizleşen küresel görünüm karşısında enerji dayanıklılığını ve bağımsızlığını korumak adına, doğrudan enerji arzının kendisini çeşitlendirmek çok daha köklü bir çaba gerektirir.

Daha da önemlisi nükleer enerji, geleneksel enerji ithalatının sunamadığı bir imkân sağlıyor: uluslararası enerji piyasalarındaki dalgalanmalara çok daha az maruz kalarak yurt içinde elektrik üretebilme kabiliyeti.

Nükleer Güç Mutlak Bağımsızlıktan Ziyade Bir Koruma Kalkanı Sunar 

Petrol ve gaz gibi geleneksel hidrokarbonlar, devasa ve kesintisiz fiziksel hacimlerde tüketilir; bu da düzenli ve duraksamayan bir sevkiyat akışı gerektirir. Buna karşılık nükleer yakıt son derece yüksek bir enerji yoğunluğuna sahiptir. Küçük bir sevkiyat bir nükleer reaktöre aylarca hatta yıllarca yakıt sağlayabilir ve reaktörler genellikle yalnızca 12 ila 24 ayda bir yakıt ikmaline ihtiyaç duyar.

Buna rağmen nükleer güç; uranyum tedariki, dönüştürme, zenginleştirme, yakıt üretimi, reaktör teknolojisi ve bakım gibi farklı bağımlılıkları beraberinde getirir. Bu anlamda nükleer enerji, enerji bağımlılığını tamamen ortadan kaldırmaktan ziyade onun niteliğini ve zamanlamasını değiştirir.

Enerji Bağımlılığının Değişen Doğası 

Nükleer güç kapasitesini en hızlı artıran ülkeler arasında Rusya’nın net enerji ihracatçısı olan tek ülke olması ne bir tesadüftür ne de onu rastgele bir istisna haline getirir. Aksine Rusya’nın konumu stratejik açıdan bilhassa önemlidir. 

Rusya yurt içinde nükleer kapasitesini genişletirken, aynı zamanda yurt dışındaki nükleer enerji projelerine de destek vermektedir. Bu durum, Moskova’nın gelecekte nükleer enerjinin oynayacağı rolün önemini kavradığının ve ihracatının niteliği değişse dahi net enerji ihracatçısı konumunu korumak istediğinin bir göstergesidir. 

Önemli uranyum kaynaklarına sahip olan ve uranyum işleme ile zenginleştirme süreçlerinde kilit bir rol oynayan Rusya, küresel enerji görünümü dönüşürken önemli bir aktör olmaya devam etmek için güçlü bir konumdadır.

Ancak nükleer enerjideki dışa bağımlılık yalnızca yakıtla sınırlı değildir. Uranyumun yüksek enerji yoğunluğu kısa vadeli arz kesintilerine ve dalgalı piyasalara maruz kalma riskini azaltsa da nükleer santrallerin inşası ve işletilmesi başka bir dış bağımlılık kanalını devreye sokar: bu tesisleri geliştirmek ve sürdürmek için gereken yabancı ortaklıklar, teknoloji ve uzmanlık. 

Nükleer kapasitesini en hızlı büyüten altı ülkenin dördünde, mevcut inşaat programlarına yabancı teknoloji sağlayıcıları dahil olmaktadır. Bu bakımdan nükleer enerji üretimi iki tür bağımlılık yaratır: yakıtı ithal etmek ve altyapıyı inşa edip işletmek için yabancı ortaklıklara dayanmak.

Enerji Altyapısının Kalıcılığı 

Nükleer altyapı; on yıllara yayılan yatırım, teknik destek, yakıt anlaşmaları ve bakım süreçleri gerektirir. Pek çok ülkenin nükleer genişleme programlarının yabancı hükümetler ve şirketlerle ortaklık içinde veya onların desteğiyle geliştirildiği göz önüne alındığında, başlangıçta inşaat amacıyla kurulan bu ortaklıkların santral tamamlandıktan sonra da devam edeceği açıktır.

Türkiye’nin Akkuyu Nükleer Güç Santrali bunun somut bir örneğidir. Türkiye ile Rusya’nın devlet nükleer enerji kurumu Rosatom, Akkuyu projesinde “Yap-İşlet-Sahip Ol” (YİSO) modeli kapsamında ortaklık kurmuştur; bu modele göre santralin mülkiyeti ve işletme sorumlulukları Rosatom’da kalmaktadır. Yani Rusya ile kurulan bu ilişki, santral faaliyete geçtiğinde sona eren basit bir inşaat sözleşmesi değildir. Dolayısıyla Rusya’nın uluslararası bir nükleer teknoloji tedarikçisi olarak konumu ve Rosatom’un yurt dışı projeleri, Moskova’ya ithalatçı ülkelerle ticari ve stratejik etkileşim kurmak için yeni bir zemin sunmaktadır.

Nükleer Genişlemede Çeşitlendirilmiş Bir Yaklaşım 

Türkiye’nin nükleer kapasiteyi artırma hedefleri tek bir tedarikçiye bağlı değildir. Kanadalı AtkinsRéalis ile imzalanan yeni anlaşmanın da gösterdiği üzere Ankara, nükleer genişleme için ortaklıklara duyduğu ihtiyacın farkında olmakla birlikte birden fazla potansiyel nükleer ortağı ve teknolojiyi değerlendirmektedir. Türkiye; Rusya ve Kanada ile olan ortaklıklarına ek olarak, halihazırda mutabakat zabıtları imzaladığı Güney Kore’nin yanı sıra Japonya ve Çin ile de nükleer iş birliği görüşmeleri yürütmektedir.

Nükleer enerji, enerji ithalatçısı ülkelere yurt içinde görece güvenli elektrik üretimi ve uluslararası enerji piyasalarındaki dalgalanmalara karşı daha düşük bir kırılganlık imkânı sunar. Ancak uranyum ithalatı, yakıt işleme süreçleri ve yabancı teknolojik ortaklıklara duyulan ihtiyaç göz önüne alındığında, dış tedarik zincirlerinden ve stratejik ortaklıklardan tam bir bağımsızlık sağlamaz. Ankara’nın nükleer genişleme yolunda teknolojik ve altyapısal seçeneklerini artırmak amacıyla birden fazla ülkeyle temas kurması, çeşitlendirilmiş bir ortaklar ağı oluşturma arzusunun göstergesidir. Mevcut jeopolitik tabloda enerji kaynağı ne olursa olsun, enerji dayanıklılığına ulaşmak için çeşitlendirme ve güvenlik her geçen gün daha büyük önem kazanmaktadır.