Ahlaki Bir Mesele Olarak Müze

“Evimin, bir Yunan tapınağı gibi güneşe, rüzgâra ve denizin sesine açık olmasını istiyorum ve her yerde ışık, ışık, ışık olsun!”
Axel Munthe

The Beatles için Londra’da yeni bir müze açılacağı haberi ilk bakışta yalnızca kültürel bir yatırım gibi görünebilir. 

Oysa mesele bundan daha derin.

Çünkü bazı toplumlar, belli mekânları yalnızca korumaz; onları ‘zamanın dışına’ çıkarır. 

Grubun eski Apple binasının ve meşhur çatı konserinin yapıldığı yerin büyük bir ziyaret merkezine dönüştürülmesi, yalnızca turistik bir karar değil.

Bu tercih, İngiltere’nin kendi kültürel hafızasına nasıl baktığını da gösteriyor. 

Bir dönemin müziği, ruhu, dili ve dünya üzerindeki etkisi “saklanmaya değer” bulunuyor. 

Böylece bir bina, sıradan yapı olmaktan çıkar, ‘ulusal hafızanın parçasına’ dönüşür.

Müze biraz da bu: 

Bir halkın, kendisi için neyin geçici olmadığına verdiği bir cevap. 

Bu yüzden mesele yalnızca sanat da değil. Bir toplumun kimi koruduğu, neyi dönüştürdüğü, hangi mekânları ekonomik dolaşımın dışında tuttuğu; o toplumun zihniyetini anlatır.

Avrupa’da bunun çok sayıda örneği var. 

Capri’deki Villa San Michele bugün yalnızca eski bir villa değil; hatıranın, manzaranın ve kültürel sürekliliğin korunmuş hali gibi yaşatılıyor.

Villa San Michele, İsveçli doktor ve yazar Axel Munthe‘nin Capri’deki hayatının eseridir. 

İtalya’nın en güzel özel parkı ödülünü kazanan etkileyici bir bahçe ile çevrilidir. 

Arkasında ise Axel Munthe’nin göçmen kuşlar için bir sığınak haline getirdiği Barbarossa Dağı var.

Axel Munthe, hayatının ve villanın yaratılışının öyküsünü “San Michele’nin Öyküsü” adlı 1929 tarihli eserinde anlatmıştır. 

Bu eser, modern zamanların ilk uluslararası çok satan kitaplarından biri olmuş.

O zamanlar dünyanın dört bir yanındaki sayısız okuyucuyu büyüleyen bu öykü, Villa San Michele’de, odalarında, bahçesinde ve korkuluklarından sessizce denizi izleyen Mısır sfenksinde yaşamaya devam etmektedir.

Bodrum’da ise bunun tersine işleyen örnekler var.

Burası ‘bir vakitler yol geçmez eski bir süngerci kasabası’ olarak anlatılır ama onlara ait bir anı mekânı yoktur. 

Geçen gün fark ettim, kıyıda son yıllarda bir lokanta olarak kullanılan Sadun Boro’nun kışları geçirdiği evinin biraz ötesinde galiba bir sünger müzesi açılacakmış.

Cevat Şakir’in, daha “Halikarnas Balıkçısı” olmadan sürgün olarak geldiği o zamanki Bodrum’u anlattığı “Mavi Sürgün” adlı kitabında sözü edilen taş ev bugün bir köfteci.

Bu kasabanın kült figürlerinden Neyzen Tevfik’in yaşadığı ev ise bildiğim kadarıyla bir dondurmacı olarak kullanılıyor.

Üstelik Cevat Şakir için o ev yalnızca barınılacak bir yer değildir. 

Sürgün hayatıyla yeniden ‘insanlaştığını’ hissettiği eşiklerden biridir.

“Mavi Sürgün”de denize açılan kapıyı ilk kez açıp o eşikte yüzünü deniz suyuyla yıkadığı anı anlatışında bir “arınma” hissi vardır:

“Kapıyı açtım. Deniz hemen eşiğin dibindeydi. Eğildim, avuçlarımla su alıp yüzümü yıkadım.”

Bu cümlede yalnızca bir insanın yüzünü yıkaması anlatılmıyor; bir kıyıya varış, bir iç sıkışmasının çözülüşü, denizle yeniden temas eden bir ruh hali, o anda o kasabayla özleştirilen.

Belki de bu yüzden bazı evler yalnızca “eski yapı” değildir; bir insanın kaderinin geçtiği yerlerdir.

Burada mesele o mekanların köfteci ya da dondurmacıya dönüşmesi değil. Asıl mesele, bu dönüşümün düşünülmeden doğal karşılanabilmesi.

Bu zihniyet beni ürkütüyor.

Çünkü bir şeyi ‘korumak hissi’ ile bir şeye ‘sahip olmak arzusu’ arasında çok fark var. Sadece niyet olarak da değil: Emeğe saygı olarak.

Her şeye sahip olunmaz. 

Sahip olmak ekonomik bir ilişkidir; korumak ise ‘değer hiyerarşisiyle’ ilgilidir.

Bir toplum, hangi şeylerin günlük tüketimin dışında tutulması gerektiğine karar verirken aslında kendi ‘zihinsel önceliklerini’ de açığa çıkarır.

Dostoyevski, Tolstoy, Çehov evlerinin korunması yalnızca turizmin alanı değildir. Bu mekânlar, Rus kültürünün kendi edebiyatını “ulusal ruhun taşıyıcısı” olarak gördüğünü gösterir.

Victor Hugo’nun sessiz evinin,  Mozart’ın yaşadığı yerlerin, Beethoven’in hayatının geçtiği mekânlarının korunması da aynı anlayışın sonucudur. 

Çünkü onlar ‘ortak hafızanın kurucu figürleri’ olarak oralarda hep yaşayacaktır.

Türkiye’de son yıllarda özel müzelere ilgi artsa da, kültürel koruma fikri çoğu zaman ‘parçalı bulutlu’ bir yan heves gibi ilerliyor.

Büyük bir ekonomik hareketlilik içinde bazı şehirler hızla büyürken, hafıza mekânları aynı hızla ‘gündelik tüketime’ karışabiliyor.

Bu durum yalnızca ihmalle açıklanamaz. 

Bir zihniyet farkı var burada.

Bazı toplumlar zamanı korumaya çalışır. Bazıları ise zamanı kullanır.

Aradaki fark, geçmişe duyulan bir romantik özlemden ibaret değildir. 

Gelecekle ilişkiyi de bu kafa belirler.

Çünkü kültürel hafızasını yalnızca ekonomik değere indirgeyen toplumlar, bir süre sonra geçmişlerini değil yalnızca tüketim döngülerini büyütmeye başlar.

Müze, bu yüzden estetik olduğu kadar ahlaki bir mesele.

Bir halkın neyi müzeye dönüştürdüğü kadar, neyi rahatlıkla dükkâna çevirebildiği biraz da onun kendisini nasıl gördüğünü anlatır.